गोष्ट मोड

लास मेनिनास

दिएगो वेलाझ्केझ · 1656 · कॅनव्हासवर तेल · 320.3 x 279.1 cm · Museo Nacional del Prado

वेलाझ्केझ कोण कुणाकडे पाहते या प्रश्नाभोवती शाही व्यक्तिचित्र उभे करतात.

दिएगो वेलाझ्केझ यांचे लास मेनिनास: रुंद पांढऱ्या पोशाखातील सोनेरी केसांची एक लहान राजकुमारी राजवाड्याच्या उंच, अंधुक खोलीत वाकून अभिवादन करणाऱ्या दोन परिचारिकांच्या मध्ये उभी आहे; डावीकडे चित्रकार एका प्रचंड कॅनव्हासजवळ आहे, पुढे उजवीकडे एक बुटकी स्त्री आणि जमिनीवर पहुडलेला एक मोठा कुत्रा आहे, मागच्या भिंतीवर एक आरसा आहे आणि एका उजळ दारात एक पुरुष उभा आहे. — लास मेनिनास, दिएगो वेलाझ्केझ, 1656. Wikimedia Commons · Diego Velázquez · लास मेनिनास · 1656 · Museo Nacional del Prado · सार्वजनिक डोमेन

राजकुमारी मार्गारीटाभोवती विशाल चित्रशाळा उघडते.
पांढऱ्या पोशाखातील राजकुमारी दोन परिचारिकांमध्ये उभी आहे.
वेलाझ्केझ डावीकडील उंच कॅनव्हासजवळ थांबतात.
राजा आणि राणी फक्त मागच्या भिंतीवरील आरशात दिसतात.
होसे निएतो समूहामागील उजळ दारात थांबतात.
अनेक आकृती बाहेर पाहत आपल्याला खोलीत ओढतात.

‘लास मेनिनास’ हे दिएगो वेलाझ्केझ यांनी 1656 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात तरुण राजकुमारी मार्गारीटा तिच्या सन्मान-परिचारिका आणि दरबारी सेवकांमध्ये दिसते, स्वतः चित्रकार एका प्रचंड कॅनव्हासजवळ उभे आहेत आणि राजा-राणी एका आरशात प्रतिबिंबित झाले आहेत; हे माद्रिदच्या मुसेओ देल प्रादो येथे प्रदर्शित आहे.

लास मेनिनासमध्ये काय दाखवले आहे?

खोली राजकुमारी मार्गारीटा, तिच्या परिचारिका आणि काम करणाऱ्या चित्रकाराभोवती उघडते. उजवीकडून येणारा प्रकाश खोल आतील भागासमोर आकृती उठावदार करतो. जणू आपण भेटीच्या मध्यावर आलो आहोत.

वेलाझ्केझ यांनी लास मेनिनास 1656 मध्ये रंगवली. ती समूहचित्र, चित्रशाळेचा प्रसंग आणि पाहण्याच्या कृतीचा प्रश्न एकत्र आणते. व्यक्ती ओळखता येतात, पण नेमकी परिस्थिती अजूनही वेगवेगळे अर्थ लावू देते.

चित्राचे मालक असलेले मुसेओ देल प्रादो सांगते की हे चित्र 1656 मध्ये माद्रिदच्या आलकासारमधील कुआर्तो देल प्रिन्सिपे येथे रंगवले गेले, म्हणजे ते दाखवत असलेल्या त्याच खोलीत. राजकुमारीभोवतीच्या बहुतेक व्यक्तींची ओळख कलाविषयक लेखक आंतोनियो पालोमिनो यांनी पटवली; 1724 मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या स्पॅनिश चित्रकारांच्या इतिहासात लास मेनिनासला स्वतंत्र विभाग दिला गेला, आणि अशी वागणूक त्यांनी इतर कोणत्याही कलाकृतीला दिली नाही. (Museo Nacional del Prado)

लास मेनिनासमधील व्यक्ती कोण आहेत?

राजकुमारी मध्याजवळ परिचारिकांमध्ये उभी आहे. एक तिला छोटे भांडे देण्यासाठी गुडघे टेकते, दुसरी तिच्याकडे वाकते. त्यांच्या हालचाली खोलीचा उरलेला भाग न पुसता मुलीकडे लक्ष केंद्रित करतात.

प्रादोच्या मते, राजकुमारीच्या सेवेत राणीच्या दोन मेनिनास, म्हणजे सन्मान-परिचारिका, आहेत: मारिया आगुस्तिना सार्मिएन्तो आणि इसाबेल दे वेलास्को. उजवीकडे मारी बार्बोला आणि निकोलासितो पेर्तुसातो आहेत; निकोलासितो एका मास्टिफ कुत्र्याची खोडी काढत आहे. त्यांच्या मागे दरबारातील स्त्री मार्सेला दे उयोआ एका गुआर्दादामास, म्हणजे सेवकाशेजारी उभी आहे, आणि मागच्या दारात राजवाड्याचे कक्षाधिकारी होसे निएतो थांबले आहेत. (Museo Nacional del Prado)

डावीकडे वेलाझ्केझ मोठ्या कॅनव्हासजवळ उभे आहेत; त्याची रंगवलेली बाजू आपल्याला दिसत नाही. हातात साधने घेऊन ते मागे सरकले आहेत. त्यांची उपस्थिती स्वतः चित्र रंगवण्याला दरबारी दृश्याचा भाग बनवते आणि कलाकाराला राजघराण्याच्या लोकांमध्ये स्थान देते.

वेलाझ्केझ यांच्या छातीवरील लाल क्रॉस हे सान्तियागो ऑर्डरचे चिन्ह आहे, जे त्यांना 1659 मध्ये, म्हणजे चित्र पूर्ण झाल्यानंतर तीन वर्षांनी मिळाले. पालोमिनो यांच्या मते, कलाकाराच्या मृत्यूनंतर राजाने ते जोडण्याचा आदेश दिला, आणि काहींच्या म्हणण्यानुसार फिलिपने ते स्वतः रंगवले. वेलाझ्केझ यांच्या कमरेला त्यांच्या दरबारी पदांच्या चाव्या लटकतात: 1651 मध्ये त्यांना राजवाड्याचे कक्षाधिकारी नेमण्यात आले होते, या पदाने प्रतिष्ठा दिली पण चित्र रंगवण्यासाठी फारसा वेळ उरू दिला नाही. (Wikipedia)

होसे निएतो मागच्या उजळ दारात थांबतात. ते येत आहेत की जात आहेत हे नक्की सांगता येत नाही. भोवतालचा प्रकाश खोलीतून जाणारा दुसरा मार्ग उघडून नजर खोलीच्या आतल्या भागात नेतो.

लास मेनिनासमधील आरशात कोणाचे प्रतिबिंब आहे?

राजा व राणी मागच्या भिंतीवरील छोट्या आरशात दिसतात. त्यांची प्रतिबिंबे दिसणाऱ्या दृश्यापलीकडील जागा सूचित करतात. शाही दांपत्य कुठे उभे असेल आणि आपला दृष्टिकोन त्यांच्या दृष्टिकोनाशी कसा जोडतो याचा विचार करायला लावतात.

प्रादो आरशातील चेहरे राजकुमारीचे आई-वडील, चौथा फिलिप आणि ऑस्ट्रियाची मारियाना, असे ओळखते; ते हे दृश्य पाहत आहेत. संग्रहालय हा क्षण असा वाचते की राजा-राणीच्या आगमनाने राजकुमारी आणि तिचे सेवक क्षणभर थबकले आहेत. संग्रहालयाच्या मते, आरसा चित्राला पाहण्याच्या कृतीवरील चिंतनात बदलतो आणि प्रेक्षकांना चित्र व वास्तव यांच्यातील सीमा आणि दृश्यातील त्यांचे स्वतःचे स्थान यांचा विचार करायला सांगतो. (Museo Nacional del Prado)

राजदांपत्य नेमके कुठे उभे आहे यावर दीर्घ वाद झाला आहे. सर्वांत सामान्य मत असे की वेलाझ्केझ ज्या कॅनव्हासवर काम करत आहेत त्यासाठी ते पोज देत आहेत, म्हणून चित्र खोली त्यांच्या जागेवरून दाखवते; याउलट कला-इतिहासकार एच. डब्ल्यू. जॅन्सन आणि जोएल स्नायडर यांनी असे सुचवले की आरसा वेलाझ्केझ यांच्या न दिसणाऱ्या कॅनव्हासवरील व्यक्तिचित्र प्रतिबिंबित करतो. कोणत्याही एका सिद्धांतावर सर्वमान्य एकमत झालेले नाही. (Wikipedia)

सर्व आकृती एकाच दिशेला पाहत नाहीत. काही राजकुमारीकडे लक्ष देतात, काही बाहेर पाहतात, काही स्वतःच्या कामात मग्न वाटतात. या मिश्रणामुळे दृश्य क्षणिक वाटते, जरी त्याची मांडणी काळजीपूर्वक नियंत्रित असली तरी.

1656 नंतर लास मेनिनासचे काय झाले?

सर्वांत जुन्या सूचींमध्ये या चित्राला ला फामिलिया (‘कुटुंब’) म्हटले होते. 1734 मध्ये आलकासार नष्ट करणाऱ्या आगीत ते खराब झाले आणि दरबारी चित्रकार हुआन गार्सिया दे मिरांदा यांनी त्याचे पुनरुज्जीवन केले; त्यांनी राजकुमारीचा डावा गाल जवळजवळ संपूर्ण पुन्हा रंगवला. कॅनव्हास डावीकडून आणि उजवीकडून दोन्ही बाजूंनी कापून लहानही केला गेला आहे. (Wikipedia)

ते राजसंग्रहातच राहिले, माद्रिदमधील नव्या राजवाड्यात हलवले गेले आणि 1819 मध्ये संग्रहालयाची स्थापना झाली तेव्हा मुसेओ देल प्रादोमध्ये आले. प्रादोच्या सूचीने त्याला 1843 मध्ये प्रथम लास मेनिनास म्हटले. आकार, महत्त्व आणि मूल्य यांमुळे हे चित्र प्रदर्शनांसाठी उसने दिले जात नाही. (Wikipedia)

लास मेनिनास इतके प्रसिद्ध का आहे?

प्रादो या खोलीला पाश्चात्त्य कलेत आजवर रंगवलेल्या सर्वांत विश्वासार्ह अवकाशांपैकी एक म्हणते, आणि चित्राला भ्रमवादाच्या दिशेने टाकलेले निर्णायक पाऊल, ज्यात वेलाझ्केझ हुबेहूब साम्याच्या पलीकडे जाऊन जणू जीवनच सूचित करतात. पालोमिनो यांच्या काळापासून त्याचा श्रेष्ठ कलाकृतीचा दर्जा कधीही कमी झाला नाही, आणि फार थोड्या चित्रांनी इतके, किंवा इतके विविध, अर्थ लावायला प्रवृत्त केले आहे. (Museo Nacional del Prado)

तेव्हापासून कलाकार त्याला प्रतिसाद देत आले आहेत. इटालियन चित्रकार लुका जोर्दानो यांनी त्याला ‘चित्रकलेचे धर्मशास्त्र’ म्हटले, फ्रान्सिस्को गोया यांनी 1778 मध्ये त्याचे एक कोरीव मुद्रण (एचिंग) तयार केले, आणि ऑगस्ट ते डिसेंबर 1957 दरम्यान पाब्लो पिकासो यांनी या चित्राचे आणि त्यातील आकृतींचे 58 अर्थ लावणारी चित्रे रंगवली, जी आता बार्सिलोनाच्या मुझेउ पिकासोमधील एक संपूर्ण दालन भरून टाकतात. (Wikipedia)

चित्र दिसणारी खोली तिच्यासमोरच्या जागेशी जोडते. कॅनव्हासची न दिसणारी रंगवलेली बाजू, आरसा आणि बाहेर पाहणाऱ्या नजरा आपले स्थान प्रश्नात ठेवतात. आपण दरबार पाहतो आणि त्याच वेळी कदाचित त्याच्या दृष्टीत आलो आहोत असे वाटते.