Λειτουργία ιστορίας
Ο Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν
Ο Ρέπιν δείχνει τον Ιβάν τον Τρομερό με τον πληγωμένο γιο του σε σκοτεινό, κόκκινο εσωτερικό. Η πινακοθήκη συνδέει τη σκηνή με τον Καραμζίν· πρόσωπα, χέρια και χαλί φέρνουν την ιστορική αφήγηση κοντά.
- Κρατά τον γιο που μόλις χτύπησε.
- Κοίτα τα μάτια του. Σαν η οργή να βλέπει μόλις τώρα τι έκανε.
- Το πρόσωπο του γιου είναι πιο ήρεμο. Ο Ρέπιν ήθελε να δείχνει συγχώρεση.
- Αγάπη και βία, στην ίδια αγκαλιά.
- Αίμα στον κρόταφο. Το χέρι ενός πατέρα δεν μπορεί να το συγκρατήσει.
- Κοίτα κάτω. Μια κεντημένη μπότα σε ένα τσαλακωμένο χαλί. Έγινε πριν από λίγα δευτερόλεπτα.
- Πίσω τους, ένας κόκκινος τοίχος. Όταν πρωτοεκτέθηκε το 1885, ο πίνακας απαγορεύτηκε να εκτίθεται για τρεις μήνες.
- Φαντάσου να διατάζεις σχεδόν τα πάντα, εκτός από το δευτερόλεπτο που μόλις πέρασε.
Ο «Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν» είναι πίνακας του 1885 του Ιλιά Ρέπιν που απεικονίζει τον τσάρο Ιβάν Δ΄ να σφίγγει στην αγκαλιά του τον ετοιμοθάνατο γιο του λίγες στιγμές αφού τον χτύπησε σε μια κρίση οργής· εκτίθεται στην Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ στη Μόσχα.
Ο Ρέπιν απεικονίζει τον Ιβάν Δ΄ να κρατά στην αγκαλιά του τον τραυματισμένο γιο του ύστερα από μια βίαιη σύγκρουση. Οι συνθήκες του θανάτου του πρίγκιπα παραμένουν αντικείμενο διαφωνίας· ο πίνακας αποτελεί ερμηνεία του γεγονότος και όχι μαρτυρία αυτόπτη μάρτυρα.
Τι απεικονίζει ο Ρέπιν;
Ο Ρέπιν ενώνει έναν πατέρα και τον πληγωμένο γιο του σε σκοτεινό εσωτερικό. Ο τίτλος ονομάζει τον Ιβάν τον Τρομερό και τον γιο του στις 16 Νοεμβρίου 1581. Η πινακοθήκη λέει ότι ακολούθησε την ιστορική αφήγηση του Καραμζίν. (Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ)
Τα ορθάνοιχτα μάτια του πατέρα βρίσκονται πάνω από τα σκούρα γένια και ρούχα. Το φως συγκεντρώνεται στο πρόσωπο· η πινακοθήκη ερμηνεύει την έκφραση ως τύψεις μετά τη βία της αφήγησης του Καραμζίν.
Γιατί τα μάτια του Ιβάν είναι τόσο καθηλωτικά;
Το χλωμό πρόσωπο του γιου γέρνει δίπλα στου πατέρα. Τα κεφάλια σχηματίζουν διαφορετικές γωνίες: το ένα όρθιο, το άλλο στο πλάι. Ο Ρέπιν συγκεντρώνει αυτή την αντίθεση σε μικρό, φωτισμένο τμήμα του σκοτεινού χώρου.
Ένας βραχίονας καμπυλώνεται γύρω από το σώμα του γιου. Χέρια και ρούχα ενώνουν τις μορφές σε μια ομάδα, με διαγώνιες στο κέντρο. Η χειρονομία δίνει στην ιστορική σκηνή την εγγύτητα μιας σωματικής συνάντησης.
Κόκκινα σημάδια εμφανίζονται δίπλα στον κρόταφο του γιου. Ξεχωρίζουν από το ανοιχτόχρωμο δέρμα και συνδέουν το κοντινό πλάνο με τη βίαιη αφήγηση της πινακοθήκης. Ο Ρέπιν τα τοποθετεί κοντά στα δύο κεφάλια.
Κάτω από τις μορφές, μια γαλαζοπράσινη μπότα έχει χρυσαφί σχέδιο. Η φωτεινή επιφάνειά της συμπληρώνει την ποικίλη διακόσμηση του χαλιού. Ρούχα και δάπεδο αναπτύσσουν δικούς τους ρυθμούς κάτω από τα κοντινά πρόσωπα.
Κόκκινοι ρόμβοι διακοσμούν έναν τοίχο πίσω από τις μορφές. Οι γωνίες τους αντιπαραβάλλονται με τις καμπύλες των σωμάτων. Η πινακοθήκη τονίζει τις υφές χαλιών, ρούχων και επίπλων στο πυκνό εσωτερικό του Ρέπιν.
Τι σημαίνει ο πίνακας;
Επέστρεψε στις δύο μορφές μέσα στο σκοτεινό δωμάτιο. Η πινακοθήκη χρονολογεί το έργο στο 1885, όταν ο Πάβελ Τρετιακόφ το απέκτησε από τον Ρέπιν. Κεφάλια και χέρια οργανώνουν τη σύνθεση γύρω από το μικρό, φωτεινό της κέντρο.
Γιατί ζωγράφισε ο Ρέπιν τον «Ιβάν τον Τρομερό και τον γιο του Ιβάν»;
Σύμφωνα με τις αναμνήσεις του ίδιου του Ρέπιν, τις οποίες παραθέτει η Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ, η ιδέα του ήρθε στη Μόσχα το 1882, μετά από μια συναυλία με έργα του Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ. Η τριλογία της μουσικής αυτής, αγάπη, εξουσία και εκδίκηση, τον συνεπήρε τόσο έντονα ώστε θέλησε να ζωγραφίσει κάτι εξίσου δυνατό. Το πρώτο του σκίτσο της σκηνής με μολύβι χρονολογείται από την ίδια χρονιά. (Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ)
Ο Ρέπιν μίλησε επίσης για μια λωρίδα αίματος που διατρέχει τη ρωσική ιστορία, εννοώντας το 1881: τη δολοφονία του αυτοκράτορα Αλεξάνδρου Β΄ και τις εκτελέσεις που ακολούθησαν. Στις αρχές Απριλίου του 1881 ταξίδεψε στην Αγία Πετρούπολη για να παρακολουθήσει την εκτέλεση των συνωμοτών. Η πινακοθήκη σημειώνει ότι το 1581, η χρονιά του τίτλου, ομοιοκαταληκτεί με το 1881, αλλά προειδοποιεί ότι δεν μπορεί να χαραχθεί ευθεία γραμμή από το ένα γεγονός στο άλλο. (Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ)
Για τον ετοιμοθάνατο τσαρέβιτς πόζαρε ο συγγραφέας Βσέβολοντ Γκάρσιν: ο Ρέπιν ήθελε το πρόσωπό του για μια έκφραση συγχώρεσης και θλίψης για την αποχώρηση από τη ζωή. Για τον Ιβάν μελέτησε τον φίλο του, τον ζωγράφο Γκριγκόρι Μιασογέντοφ. Τα κοστούμια ράφτηκαν στο σπίτι με πατρόν του ίδιου του Ρέπιν, και ένα δωμάτιο στρωμένο με χαλιά στο διαμέρισμα της οικογένειας έγινε ο θάλαμος του τσάρου. (Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ)
Γιατί απαγορεύτηκε ο πίνακας του Ρέπιν;
Ο πίνακας ήταν το κέντρο της 13ης έκθεσης των Περεντβίζνικι, ή Περιπλανώμενων, που άνοιξε στην Αγία Πετρούπολη το 1885. Ο Κονσταντίν Πομπεντονόστσεφ, ανώτατος επίτροπος της Ιεράς Συνόδου, έγραψε στον αυτοκράτορα Αλέξανδρο Γ΄ ότι δεν μπορούσε να τον κοιτάξει χωρίς αηδία. Στη συνέχεια απαγορεύτηκε στον Πάβελ Τρετιακόφ να τον εκθέσει στην πινακοθήκη του ή να τον κυκλοφορήσει, και από τότε οι εκθέσεις των Περιπλανώμενων υπόκειντο σε λογοκρισία. Η απαγόρευση διήρκεσε τρεις μήνες, μέχρι που ο ζωγράφος Αλεξέι Μπογκολιούμποφ, που ήταν κοντά στην αυλή, πέτυχε την άρσή της. (Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ)
Τι έπαθε ο πίνακας το 1913 και το 2018;
Στις 16 Ιανουαρίου 1913 ο Άμπραμ Μπαλασόφ, ένας 29χρονος Μοσχοβίτης από οικογένεια Παλαιοπίστων, έσκισε τον καμβά τρεις φορές με μαχαίρι, πάνω στα δύο πρόσωπα και ανάμεσά τους. Ο συντηρητής Ντμίτρι Μπογκοσλόφσκι επιδιόρθωσε τον καμβά, και ο ζωγράφος Ιγκόρ Γκραμπάρ, ο νέος έφορος της πινακοθήκης, σχεδίασε μαζί του να καλυφθούν οι απώλειες με ακουαρέλα κάτω από το βερνίκι. Όταν μια Κυριακή ο Ρέπιν ήρθε και τις ξαναζωγράφισε ο ίδιος με λάδι, ο Γκραμπάρ ξέπλυνε το φρέσκο χρώμα πριν στεγνώσει: ως τη δεκαετία του 1910 η παλέτα του Ρέπιν είχε αλλάξει. (Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ)
Στις 25 Μαΐου 2018, λίγο πριν από την ώρα κλεισίματος, ένας 37χρονος επισκέπτης από το Βορονέζ έσπασε το προστατευτικό τζάμι με ένα κολωνάκι διαχωρισμού και χτύπησε τον καμβά τρεις φορές στο κέντρο, πάνω στη μορφή του τσαρέβιτς. Σύμφωνα με την πινακοθήκη, τα χτυπήματα δεν βρήκαν τα πρόσωπα και τα χέρια των δύο μορφών, τα πιο εκλεπτυσμένα σημεία και τα πιο δύσκολα στην αποκατάσταση. (Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ)
Σύμφωνα με την αγγλική Βικιπαίδεια, ο δράστης φυλακίστηκε για δυόμισι χρόνια, και μετά από εκτεταμένη αποκατάσταση ο πίνακας εκτέθηκε ξανά στις 16 Δεκεμβρίου 2024. (Wikipedia)
«Ο Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν» σε βάθος: γιατί τον ζωγράφισε ο Ρέπιν, τι απέγινε ο πίνακας και τι σημαίνει
Ταυτότητα έργου
- Τίτλος: Ο Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν
- Καλλιτέχνης: Ιλιά Ρέπιν
- Χρονολογία: 1885
- Τεχνική: Λάδι σε καμβά
- Διαστάσεις: 199,5 x 254 cm
- Συλλογή: Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ
Γιατί ζωγράφισε ο Ρέπιν τον Ιβάν τον Τρομερό αμέσως αφού χτύπησε τον γιο του;
Ορθάνοιχτα, γουρλωμένα μάτια. Ένα χέρι πιεσμένο στο ματωμένο κεφάλι του γιου. Ο «Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν» του Ρέπιν είναι πίνακας που δεν τον ξεχνάς όταν τον δεις. Γιατί όμως διάλεξε να ζωγραφίσει μια τόσο σπαρακτική σκηνή; Ένα πράγμα αξίζει να έχουμε κατά νου από την αρχή: οι συνθήκες του θανάτου του πρίγκιπα συζητούνται ακόμη, και ο πίνακας είναι ερμηνεία, όχι μαρτυρία αυτόπτη.
Σύμφωνα με τις αναμνήσεις του ίδιου του Ρέπιν, που παραθέτει η Πινακοθήκη Τρετιακόφ, η ιδέα τού ήρθε στη Μόσχα το 1882, μετά από μια συναυλία με μουσική του Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ. Τον συνεπήρε η τριλογία έρωτα, εξουσίας και εκδίκησης που είχε εκείνη η μουσική, και θέλησε να ζωγραφίσει κάτι με την ίδια δύναμη. Το πρώτο του σκίτσο με μολύβι χρονολογείται από την ίδια χρονιά.
Ο Ρέπιν είπε επίσης ότι ήταν σαν να είχε διατρέξει την ιστορία της Ρωσίας μια ματωμένη λωρίδα. Είχε στο μυαλό του το 1881: τη δολοφονία του τσάρου Αλεξάνδρου Β΄ και τις εκτελέσεις που ακολούθησαν. Στις αρχές Απριλίου εκείνης της χρονιάς ο Ρέπιν ταξίδεψε στην Αγία Πετρούπολη και έγινε μάρτυρας της εκτέλεσης των συνωμοτών. Το 1581 του ρωσικού τίτλου του πίνακα και το 1881 αντηχούν το ένα στο άλλο με απόσταση ακριβώς τριακοσίων χρόνων. Η πινακοθήκη προειδοποιεί, ωστόσο, ότι τα δύο γεγονότα δεν μπορούν να συνδεθούν σε ευθεία γραμμή.
Και η επιλογή των μοντέλων δείχνει την πρόθεσή του. Για τον ετοιμοθάνατο πρίγκιπα διάλεξε τον συγγραφέα Βσέβολοντ Γκάρσιν, επειδή ήθελε ένα πρόσωπο που να εκφράζει συγχώρεση και τη θλίψη του αποχωρισμού από αυτόν τον κόσμο. Και για να ζωγραφίσει τον Ιβάν μελέτησε τον φίλο του, τον ζωγράφο Γκριγκόρι Μιασογέντοφ.
Πηγές: museum.tretyakov.ru
Τι απέγινε μετά; Μια απαγόρευση και δύο επιθέσεις στον καμβά
Το 1885 ο πίνακας ήταν το κεντρικό έργο της 13ης έκθεσης των Περεντβίζνικι (των «Πλανόδιων») στην Αγία Πετρούπολη. Όμως ο Κονσταντίν Πομπεντονόστσεφ, ανώτατος επίτροπος της Αγίας Συνόδου, έγραψε στον αυτοκράτορα Αλέξανδρο Γ΄ ότι δεν μπορούσε να τον κοιτάξει χωρίς αηδία. Απαγορεύτηκε στον Πάβελ Τρετιακόφ να εκθέσει τον πίνακα στην πινακοθήκη του ή να τον αναπαραγάγει, και από τότε οι εκθέσεις των Περεντβίζνικι υπόκειντο σε λογοκρισία. Η απαγόρευση κράτησε τρεις μήνες και ήρθη τελικά χάρη στις προσπάθειες του Αλεξέι Μπογκολιούμποφ, ζωγράφου κοντά στην αυλή.
Η πρώτη λεπίδα χτύπησε τον καμβά στις 16 Ιανουαρίου 1913. Ο Αμπράμ Μπαλασόφ, 29χρονος Μοσχοβίτης από οικογένεια Παλαιοπίστων, τον έσκισε τρεις φορές με μαχαίρι, και οι τομές έφτασαν στα δύο πρόσωπα και στο κενό ανάμεσά τους. Ο συντηρητής Ντμίτρι Μπογκοσλόφσκι επιδιόρθωσε τον καμβά, και ο ζωγράφος Ιγκόρ Γκράμπαρ, που μόλις είχε εκλεγεί μέλος του εφορευτικού συμβουλίου της πινακοθήκης, σχεδίαζε να συμπληρώσει τα κενά με υδατοχρώματα κάτω από το βερνίκι. Τότε, μια Κυριακή, εμφανίστηκε ο ίδιος ο Ρέπιν και ξαναζωγράφισε εκείνα τα σημεία με λάδι. Ο Γκράμπαρ αφαίρεσε το χρώμα πριν προλάβει να στεγνώσει: ως τη δεκαετία του 1910 η παλέτα του Ρέπιν είχε ήδη αλλάξει.
Ύστερα, στις 25 Μαΐου 2018, λίγο πριν από το κλείσιμο, ένας 37χρονος από το Βορονέζ έσπασε το προστατευτικό τζάμι με έναν στύλο διαχωριστικού και χτύπησε τρεις φορές το κέντρο του καμβά, τη μορφή του πρίγκιπα. Σύμφωνα με την πινακοθήκη, τα χτυπήματα δεν βρήκαν τα πρόσωπα και τα χέρια των δύο μορφών, τα πιο ευαίσθητα και δυσκολότερα στην αποκατάσταση σημεία. Σύμφωνα με το λήμμα της αγγλικής Βικιπαίδειας, ο άντρας καταδικάστηκε σε δυόμισι χρόνια φυλάκιση, και μετά από εκτεταμένη αποκατάσταση ο πίνακας επανεκτέθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 2024.
Ένας πίνακας για μια ανεπανόρθωτη βία δέχτηκε ο ίδιος επίθεση δύο φορές. Μπορεί να είναι σύμπτωση, αλλά το γεγονός βαραίνει.
Πηγές: museum.tretyakov.ru · en.wikipedia.org
Με λίγα λόγια: καμία εξουσία δεν γυρίζει πίσω ούτε ένα δευτερόλεπτο
Ο «Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν» δεν δείχνει τη στιγμή του χτυπήματος αλλά τη στιγμή αμέσως μετά. Η οργή συνειδητοποιεί τι έκανε, και η τύψη φτάνει μια στιγμή αργά. Ο Ρέπιν αιχμαλώτισε εκείνο το δευτερόλεπτο στα γουρλωμένα μάτια και στο χέρι που πιέζει το κεφάλι του γιου σαν να προσπαθεί να σταματήσει το αίμα.
Όσο μεγάλη κι αν είναι η εξουσία του, κανείς δεν μπορεί να γυρίσει πίσω ούτε ένα δευτερόλεπτο. Απαγορευμένος, σκισμένος, χτυπημένος, κι όμως αποκατεστημένος και επιστρεμμένος στην πινακοθήκη, αυτός ο πίνακας εξακολουθεί να φέρνει τους θεατές του αντιμέτωπους με αυτή τη σκληρή αλήθεια.
Οι λεπτομέρειες με μια ματιά
Πού βρίσκεται ο πίνακας «Ο Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν»;
Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ · Μόσχα
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Ο Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν — Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ
- Σχόλιο του μουσείου — Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ
- Βιογραφία του καλλιτέχνη: Ιλιά Ρέπιν (Βικιπαίδεια)
- Ο Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)