Λειτουργία ιστορίας
Οι δεσποινίδες των τιμών
Ο Βελάσκεθ χτίζει ένα βασιλικό πορτρέτο γύρω από το ερώτημα ποιος κοιτάζει ποιον.
- Ένα ευρύχωρο εργαστήριο ανοίγεται γύρω από την ινφάντα Μαργαρίτα.
- Η ινφάντα στέκεται στα λευκά ανάμεσα σε δύο συνοδούς.
- Ο Βελάσκεθ σταματά δίπλα στον ψηλό καμβά αριστερά.
- Ο βασιλιάς και η βασίλισσα εμφανίζονται μόνο στον καθρέφτη του πίσω τοίχου.
- Ο Χοσέ Νιέτο σταματά στη φωτεινή πόρτα πίσω από την ομάδα.
- Αρκετές μορφές κοιτούν προς τα έξω, τραβώντας μας στο δωμάτιο.
Οι «Δεσποινίδες των τιμών» (Las Meninas) είναι πίνακας του 1656 του Ντιέγκο Βελάσκεθ που δείχνει τη νεαρή ινφάντα Μαργαρίτα ανάμεσα στις κυρίες των τιμών και στους υπηρέτες της αυλής, με τον ίδιο τον ζωγράφο μπροστά σε έναν τεράστιο καμβά και τον βασιλιά και τη βασίλισσα να καθρεφτίζονται σε έναν καθρέφτη· βρίσκεται στο Museo del Prado της Μαδρίτης.
Τι απεικονίζουν οι «Δεσποινίδες των τιμών» του Βελάσκεθ;
Το δωμάτιο ανοίγεται γύρω από την ινφάντα Μαργαρίτα, τις συνοδούς της και έναν ζωγράφο στη δουλειά. Φως μπαίνει από δεξιά και ξεχωρίζει τις μορφές μπροστά στο βαθύ εσωτερικό. Μοιάζει να φτάσαμε στη μέση μιας συνάντησης.
Ο Βελάσκεθ ζωγράφισε τις Δεσποινίδες των τιμών το 1656. Το έργο συνδυάζει ομαδικό πορτρέτο, σκηνή εργαστηρίου και ένα ερώτημα για την πράξη του βλέμματος. Τα πρόσωπα αναγνωρίζονται, αλλά η ακριβής περίσταση εξακολουθεί να επιδέχεται διαφορετικές ερμηνείες.
Το Museo del Prado, στο οποίο ανήκει ο πίνακας, εξηγεί ότι ζωγραφίστηκε το 1656 στο Cuarto del Príncipe του Αλκάθαρ της Μαδρίτης, στο ίδιο δωμάτιο που απεικονίζει. Τα περισσότερα πρόσωπα γύρω από την ινφάντα τα ταύτισε ο συγγραφέας για την τέχνη Αντόνιο Παλομίνο, του οποίου η ιστορία των Ισπανών ζωγράφων, που εκδόθηκε το 1724, αφιέρωσε στις «Δεσποινίδες των τιμών» ξεχωριστό κεφάλαιο, το μόνο έργο που αντιμετώπισε με αυτόν τον τρόπο. (Museo Nacional del Prado)
Ποιοι είναι τα πρόσωπα στις «Δεσποινίδες των τιμών»;
Η ινφάντα στέκεται κοντά στο κέντρο ανάμεσα στις συνοδούς της. Η μία γονατίζει για να της προσφέρει ένα μικρό δοχείο, ενώ η άλλη σκύβει προς το μέρος της. Οι κινήσεις τους εστιάζουν στο παιδί χωρίς να εξαφανίζουν το υπόλοιπο δωμάτιο.
Σύμφωνα με το Πράδο, την ινφάντα περιποιούνται δύο από τις μενίνας της βασίλισσας, δηλαδή κυρίες των τιμών: η Μαρία Αγουστίνα Σαρμιέντο και η Ισαμπέλ ντε Βελάσκο. Δεξιά βρίσκονται η Μαρί Μπάρμπολα και ο Νικολασίτο Περτουσάτο, που πειράζει ένα μαστίφ· πίσω τους η αυλική κυρία Μαρθέλα ντε Ουγιόα στέκεται δίπλα σε έναν γκουαρνταντάμας, δηλαδή συνοδό, ενώ ο θαλαμηπόλος Χοσέ Νιέτο περιμένει στην πόρτα στο βάθος. (Museo Nacional del Prado)
Αριστερά, ο Βελάσκεθ στέκεται δίπλα σε μεγάλο καμβά του οποίου τη ζωγραφισμένη επιφάνεια δεν βλέπουμε. Έχει κάνει πίσω με τα εργαλεία στο χέρι. Η παρουσία του εντάσσει την ίδια τη ζωγραφική στην αυλική σκηνή, δίνοντας στον καλλιτέχνη θέση ανάμεσα στο βασιλικό περιβάλλον.
Ο κόκκινος σταυρός στο στήθος του Βελάσκεθ είναι το έμβλημα του Τάγματος του Σαντιάγο, το οποίο ο ζωγράφος έλαβε μόλις το 1659, τρία χρόνια μετά την ολοκλήρωση του πίνακα. Σύμφωνα με τον Παλομίνο, ο βασιλιάς διέταξε να προστεθεί μετά τον θάνατο του καλλιτέχνη, και κάποιοι έλεγαν ότι τον ζωγράφισε ο ίδιος ο Φίλιππος. Από τη ζώνη του Βελάσκεθ κρέμονται τα κλειδιά των αυλικών του αξιωμάτων: το 1651 είχε διοριστεί θαλαμηπόλος του ανακτόρου, θέση που του χάρισε κύρος αλλά του άφηνε λίγο χρόνο για ζωγραφική. (Wikipedia)
Ο Χοσέ Νιέτο σταματά στη φωτεινή πόρτα στο βάθος. Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι αν έρχεται ή φεύγει. Το φως γύρω του ανοίγει άλλη μια διαδρομή μέσα στο δωμάτιο και οδηγεί το μάτι στο βάθος του.
Ποιος καθρεφτίζεται στον καθρέφτη στις «Δεσποινίδες των τιμών»;
Ο βασιλιάς και η βασίλισσα εμφανίζονται στον μικρό καθρέφτη του πίσω τοίχου. Τα είδωλά τους υποδηλώνουν χώρο πέρα από την ορατή σκηνή. Μας κάνουν να σκεφτούμε πού μπορεί να στέκεται το βασιλικό ζεύγος και πώς η δική μας οπτική σχετίζεται με τη δική τους.
Το Πράδο ταυτίζει τα πρόσωπα στον καθρέφτη με τον Φίλιππο Δ΄ και τη Μαριάννα της Αυστρίας, τους γονείς της ινφάντας, που παρακολουθούν τη σκηνή· διαβάζει τη στιγμή ως την παύση της ινφάντας και των υπηρετών της με την άφιξη του βασιλιά και της βασίλισσας. Για το μουσείο, ο καθρέφτης μετατρέπει τον πίνακα σε στοχασμό πάνω στην ίδια την πράξη του βλέμματος, καλώντας τους θεατές να αναλογιστούν τα όρια ανάμεσα στη ζωγραφική και την πραγματικότητα και τη δική τους θέση μέσα στη σκηνή. (Museo Nacional del Prado)
Το πού στέκεται το βασιλικό ζεύγος έχει συζητηθεί εκτενώς. Η πιο διαδεδομένη άποψη είναι ότι ποζάρουν για τον καμβά που ζωγραφίζει ο Βελάσκεθ, οπότε ο πίνακας δείχνει το δωμάτιο από τη δική τους θέση· οι ιστορικοί της τέχνης Χ. Β. Τζάνσον και Τζόελ Σνάιντερ υποστήριξαν αντίθετα ότι ο καθρέφτης αντανακλά το πορτρέτο πάνω στον κρυμμένο καμβά του Βελάσκεθ. Καμία θεωρία δεν έχει κερδίσει καθολική αποδοχή. (Wikipedia)
Οι μορφές δεν κοιτούν όλες προς την ίδια κατεύθυνση. Κάποιες φροντίζουν την ινφάντα, άλλες κοιτούν προς τα έξω και άλλες μοιάζουν απορροφημένες στις πράξεις τους. Αυτός ο συνδυασμός δίνει στη σκηνή αίσθηση στιγμής, αν και η διάταξή της ελέγχεται προσεκτικά.
Τι απέγιναν οι «Δεσποινίδες των τιμών» μετά το 1656;
Οι παλαιότερες απογραφές ονόμαζαν τον πίνακα La Familia («Η οικογένεια»). Υπέστη ζημιές στην πυρκαγιά του 1734 που κατέστρεψε το Αλκάθαρ και αποκαταστάθηκε από τον αυλικό ζωγράφο Χουάν Γκαρθία ντε Μιράντα, ο οποίος ξαναζωγράφισε σχεδόν ολόκληρο το αριστερό μάγουλο της ινφάντας. Ο καμβάς έχει επίσης περικοπεί τόσο αριστερά όσο και δεξιά. (Wikipedia)
Ο πίνακας παρέμεινε στη βασιλική συλλογή, μεταφέρθηκε στο νέο Βασιλικό Ανάκτορο της Μαδρίτης και πέρασε στο Museo del Prado όταν ιδρύθηκε το μουσείο, το 1819. Ο κατάλογος του Πράδο τον ονόμασε για πρώτη φορά Las Meninas το 1843. Λόγω του μεγέθους, της σημασίας και της αξίας του, ο πίνακας δεν δανείζεται για εκθέσεις. (Wikipedia)
Γιατί οι «Δεσποινίδες των τιμών» είναι τόσο διάσημες;
Το Πράδο χαρακτηρίζει το δωμάτιο έναν από τους πιο πειστικούς χώρους που ζωγραφίστηκαν ποτέ στη δυτική τέχνη και τον πίνακα ένα αποφασιστικό βήμα προς τον ιλλουζιονισμό, όπου ο Βελάσκεθ υπερβαίνει την ομοιότητα για να υποβάλει την ίδια τη ζωή. Από την εποχή του Παλομίνο δεν έχασε ποτέ το κύρος του αριστουργήματος, και λίγοι πίνακες έχουν προκαλέσει τόσες πολλές και τόσο ποικίλες ερμηνείες. (Museo Nacional del Prado)
Από τότε οι καλλιτέχνες δεν έπαψαν να του απαντούν. Ο Ιταλός ζωγράφος Λούκα Τζιορντάνο τον αποκάλεσε «θεολογία της ζωγραφικής», ο Φρανθίσκο Γκόγια χάραξε μια χαλκογραφία του το 1778, και από τον Αύγουστο έως τον Δεκέμβριο του 1957 ο Πάμπλο Πικάσο ζωγράφισε 58 ερμηνείες του πίνακα και των μορφών του, που σήμερα γεμίζουν μια αίθουσα του Museu Picasso στη Βαρκελώνη. (Wikipedia)
Ο πίνακας συνδέει το ορατό δωμάτιο με τον χώρο μπροστά του. Η κρυμμένη ζωγραφισμένη πλευρά του καμβά, ο καθρέφτης και τα βλέμματα προς τα έξω κρατούν τη θέση μας αβέβαιη. Κοιτούμε την αυλή, νιώθοντας συγχρόνως ότι ίσως μπήκαμε στο δικό της οπτικό πεδίο.
Οι λεπτομέρειες με μια ματιά
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Οι δεσποινίδες των τιμών — Museo Nacional del Prado
- Βιογραφία του καλλιτέχνη: Ντιέγκο Βελάσκεθ (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)
- Οι δεσποινίδες των τιμών (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)