Οφηλία

Η «Οφηλία» είναι πίνακας του 1851–2 του Τζον Έβερετ Μιλέ που δείχνει την Οφηλία του Σαίξπηρ να επιπλέει σε ένα ρυάκι γεμάτο λουλούδια λίγο πριν πνιγεί· ανήκει στην Τέιτ και εκτίθεται στην Τέιτ Μπρίτεν στο Λονδίνο.

Τι συμβαίνει στην «Οφηλία» του Μιλέ;

Στην αρχή η σκηνή μοιάζει γαλήνια: μια νεαρή γυναίκα επιπλέει σε ρυάκι, το χλωμό φόρεμά της απλώνεται στο νερό και φυτά γεμίζουν τις όχθες. Όμως είναι η Οφηλία από τον Άμλετ του Σαίξπηρ, που πνίγεται μέσα στην αφθονία της ζωής.

Ο Μιλέ κρατά τη σκηνή σε ανησυχητική ακινησία. Το στόμα της Οφηλίας είναι ανοιχτό και οι παλάμες στραμμένες πάνω, ενώ το φόρεμα απλώνεται στην επιφάνεια. Το νερό στηρίζει για λίγο τη μορφή, παρότι η σκηνή οδηγεί στον θάνατό της.

Το λήμμα του καταλόγου της Τέιτ τοποθετεί τη σκηνή στην Πράξη Δ΄, Σκηνή 7 του «Άμλετ». Χαμένη στην τρέλα μετά τον φόνο του πατέρα της από τον Άμλετ, τον αγαπημένο της, η Οφηλία πέφτει σε ένα ρυάκι όταν σπάει ένα κλαδί καθώς σκαρφαλώνει για να κρεμάσει τα στεφάνια της. Στην αφήγηση της βασίλισσας Γερτρούδης, τα απλωμένα ρούχα της την κρατούν για λίγο στην επιφάνεια ενώ τραγουδά αποσπάσματα από παλιές μελωδίες, ώσπου το μουσκεμένο φόρεμά της την τραβά κάτω «σε λασπερό θάνατο». (Tate)

Πού ζωγράφισε ο Μιλέ την «Οφηλία»;

Το τοπίο δεν ήταν πρόχειρο φόντο. Ο Μιλέ εργάστηκε έξω, πλάι στον ποταμό Χόγκσμιλ κοντά στο Γιούελ, μελετώντας την όχθη με σχεδόν πεισματική προσοχή. Φύλλα, χόρτα, υδρόβια φυτά και λάσπη δέχονται προσήλωση που άλλος ζωγράφος ίσως κρατούσε μόνο για ένα πρόσωπο.

Ο Μιλέ άρχισε το φόντο τον Ιούλιο του 1851 στο Γιούελ του Σάρεϊ, ζωγραφίζοντάς το με προσεκτική παρατήρηση της φύσης, όπως απαιτούσαν οι στόχοι της Προραφαηλιτικής Αδελφότητας. Σε ένα γράμμα που παραθέτει το λήμμα της Τέιτ, παραπονιόταν ότι οι μύγες του Σάρεϊ ήταν «πιο μυώδεις» απ’ ό,τι αλλού, ότι τον είχαν απειλήσει με κλήση από ειρηνοδίκη για καταπάτηση και καταστροφή του σανού και ότι κινδύνευε να τον παρασύρει ο αέρας μέσα στο νερό. (Tate)

Λέγεται ότι δούλευε δίπλα στον ποταμό Χόγκσμιλ έως και 11 ώρες την ημέρα, έξι ημέρες την εβδομάδα, επί πέντε μήνες. Όταν τον Νοέμβριο ο καιρός έγινε θυελλώδης και χιονισμένος, έβαλε να του φτιάξουν μια καλύβα από τέσσερα πλεκτά φράγματα σκεπασμένα με άχυρο, ώστε να μπορεί να συνεχίσει να ζωγραφίζει. (Wikipedia)

Η ίση προσοχή στη μορφή και στο τοπίο είναι ουσιώδης για τον προραφαηλιτικό χαρακτήρα του έργου. Το λαμπρό χρώμα και η προσεκτικά παρατηρημένη λεπτομέρεια δίνουν στη φύση δική της δύναμη. Η τραγωδία εκτυλίσσεται ανάμεσα σε φυτά που συνεχίζουν να μεγαλώνουν.

Ο Μιλέ ήταν μόλις 22 ετών. Γεννημένος στο Σαουθάμπτον το 1829, είχε εισαχθεί στις Σχολές της Βασιλικής Ακαδημίας σε ηλικία έντεκα ετών, ο νεότερος μαθητής που έγινε ποτέ δεκτός, και εκεί γνώρισε τον Ουίλιαμ Χόλμαν Χαντ και τον Ντάντε Γκάμπριελ Ροσέτι, με τους οποίους ίδρυσε την Προραφαηλιτική Αδελφότητα. (Wikipedia)

Ποιο ήταν το μοντέλο για την «Οφηλία»;

Ο Μιλέ ζωγράφισε τη μορφή χωριστά στο εργαστήριό του, όπου η Ελίζαμπεθ Σίνταλ πόζαρε σε μπανιέρα με νερό. Η τελική εικόνα ενώνει την προσεκτικά στημένη στάση με το υπαίθριο τοπίο. Αυτό που μοιάζει αβίαστο βασίζεται σε δύο διαφορετικά είδη παρατήρησης.

Μοντέλο ήταν η Ελίζαμπεθ Σίνταλ, αγαπημένη των Προραφαηλιτών, που αργότερα παντρεύτηκε τον Ροσέτι. Η Τέιτ καταγράφει ότι πόζαρε επί τέσσερις μήνες σε μια μπανιέρα με νερό που διατηρούνταν ζεστό με λάμπες από κάτω. Όταν κάποια φορά οι λάμπες έσβησαν, κρύωσε βαριά, και ο πατέρας της απείλησε με νομικά μέτρα έως ότου ο Μιλέ δέχτηκε να πληρώσει τους λογαριασμούς του γιατρού. (Tate)

Το φόρεμα ήταν γνήσιο αντίκα. Τον Μάρτιο του 1852 ο Μιλέ έγραφε ότι είχε αγοράσει «ένα πραγματικά υπέροχο παμπάλαιο φόρεμα κυρίας», κεντημένο ολόκληρο με ασημένια λουλούδια, για να το ζωγραφίσει για την Οφηλία, και ότι του είχε κοστίσει τέσσερις λίρες, «παλιό και βρόμικο όπως είναι». (Tate)

Τι σημαίνουν τα λουλούδια στην «Οφηλία»;

Τα λουλούδια φέρουν νοήματα μαζί με χρώμα. Η Τέιτ συνδέει την παπαρούνα με τον θάνατο, τις μαργαρίτες με την αθωότητα και τους πανσέδες με τη μάταιη αγάπη. Οι λεπτομέρειες ενώνουν τη φύση με την ιστορία της Οφηλίας χωρίς να ανάγουν όλη την όχθη σε ένα σύμβολο.

Το λήμμα της Τέιτ διαβάζει τα περισσότερα φυτά ως σύμβολα. Τα τριαντάφυλλα κοντά στο μάγουλο και στο φόρεμα της Οφηλίας και το αγριοτριαντάφυλλο στην όχθη ίσως θυμίζουν ότι ο αδελφός της Λαέρτης την αποκαλεί «ρόδο του Μάη». Η ιτιά, η τσουκνίδα και η μαργαρίτα συνδέονται με την εγκαταλειμμένη αγάπη, τον πόνο και την αθωότητα· οι βιολέτες που φορά σαν αλυσίδα γύρω από τον λαιμό μπορεί να συμβολίζουν την πίστη, την αγνότητα ή τον θάνατο των νέων· και στο νερό επιπλέουν μη-με-λησμόνει. (Tate)

Ο πίνακας κρατά μαζί παρατήρηση και λογοτεχνική φαντασία. Το νερό μπορεί να μελετηθεί και τα φυτά να ονομαστούν, ενώ η μορφή ανήκει σε τραγωδία. Η συνάντησή τους κάνει τη σκηνή απτή και ανησυχητική.

Πώς έγινε δεκτή η «Οφηλία» και πού βρίσκεται σήμερα;

Όταν παρουσιάστηκε στη Βασιλική Ακαδημία το 1852, οι αντιδράσεις ήταν ανάμεικτες. Ένας κριτικός των The Times θεώρησε διεστραμμένο να βυθιστεί η Οφηλία σε «ένα χορταριασμένο χαντάκι», και ακόμη και ο Τζον Ράσκιν, που υποστήριζε τον Μιλέ και έβρισκε την τεχνική εξαίσια, αμφισβήτησε την επιλογή ενός τοπίου του Σάρεϊ. (Wikipedia)

Ο έμπορος τέχνης Χένρι Φάρερ είχε ήδη αγοράσει τον πίνακα από τον Μιλέ στις 10 Δεκεμβρίου 1851, για 300 γκινέες. Στη συνέχεια πέρασε στον συλλέκτη Μπ. Τζ. Γουίντους, φανατικό αγοραστή προραφαηλιτικής τέχνης, ο οποίος τον μεταπώλησε το 1862 για 748 γκινέες. (Wikipedia)

Η «Οφηλία» ήταν μέρος της αρχικής δωρεάς του σερ Χένρι Τέιτ στην Πινακοθήκη Τέιτ, και η σημείωση προέλευσης του μουσείου καταγράφει ότι δωρίστηκε από τον ίδιο το 1894. Το αρχείο συλλογής της Τέιτ αναφέρει ότι εκτίθεται στην Τέιτ Μπρίτεν. (Tate)

Η εικόνα του ταξίδεψε μακριά. Διαμόρφωσε τον θάνατο της Οφηλίας στην ταινία «Άμλετ» του Λόρενς Ολίβιε του 1948, η Κάιλι Μινόγκ μιμείται τη στάση στο βίντεο του τραγουδιού του Νικ Κέιβ «Where the Wild Roses Grow», ο Λαρς φον Τρίερ την ανακαλεί στον πρόλογο της ταινίας του «Melancholia» του 2011, και το 2025 η Τέιλορ Σουίφτ παρέπεμψε σε αυτήν στο εξώφυλλο του άλμπουμ της «The Life of a Showgirl». (Wikipedia)

Το ανοιχτό στόμα και τα χέρια κρατούν την προσοχή σε μια ζωή που δεν έχει ακόμη ακινητοποιηθεί εντελώς. Η γύρω ομορφιά δεν αφαιρεί τη θλίψη. Κάνει την αντίθεση μορφής και ζωντανής όχθης δυσκολότερη να ξεχαστεί.

Οι λεπτομέρειες με μια ματιά

1. 1 Είναι η Οφηλία του Άμλετ του Σαίξπηρ, που πνίγεται σε ρυάκι γεμάτο λουλούδια.
2. 2 Το πρόσωπό της στρέφεται πάνω ανάμεσα στα καλάμια.
3. 3 Πυκνά καλάμια γεμίζουν την αριστερή όχθη.
4. 4 Το ασημένιο φόρεμά της απλώνεται στο νερό.
5. 5 Λαμπρά άνθη παρασύρονται δίπλα στο χαμηλωμένο χέρι της.
6. 6 Άγρια τριαντάφυλλα ανθίζουν πάνω από το σώμα της που επιπλέει.
7. 7 Τα λουλούδια ανθίζουν ακόμη γύρω από μια ζωή που χάνεται.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Οφηλία — Tate
• Βιογραφία του καλλιτέχνη: Τζον Έβερετ Μιλέ (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)
• Οφηλία (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)

Εξερευνήστε έναν ακόμη πίνακα

• Η συνάντηση στη σκάλα του πυργίσκου — Φρέντερικ Γουίλιαμ Μπέρτον

  Δύο ερωτευμένοι συναντιούνται σε στενή σκάλα. Ο Χίλντεμπραντ φιλά το μανίκι της Χέλελιλ, ενώ το στραμμένο σώμα της δίνει στην αγκαλιά ένταση αποχαιρετισμού.

• Η εκτέλεση της λαίδης Τζέιν Γκρέι — Πολ Ντελαρός

  Με δεμένα μάτια, η λαίδη Τζέιν Γκρέι γονατίζει σε φωτεινό λευκό φόρεμα και ψάχνει το κούτσουρο της εκτέλεσης. Τα χέρια που αναζητούν δίνουν προσωπικό σημείο προσοχής στη μεγάλη σκηνή.

• Ο πληγωμένος άγγελος — Hugo Simberg

  Ο Σίμπεργκ τοποθετεί έναν πληγωμένο άγγελο με επίδεσμο σε φορείο ανάμεσα σε δύο σοβαρά αγόρια.

• Η απρόθυμη νύφη — Ογκίστ Τουλμούς

  Μια νύφη κάθεται σε ένα πλούσια επιπλωμένο δωμάτιο, περιτριγυρισμένη από συνοδούς. Το άμεσο, αγέλαστο βλέμμα της διακόπτει τη διάθεση των προετοιμασιών.

Περιηγηθείτε σε κάθε ιστορία πίνακα · Συχνές ερωτήσεις