حالت داستان
ایوان مخوف و پسرش ایوان
رپین ایوان مخوف را با پسر زخمی‌اش در فضای تاریک و سرخ نشان می‌دهد. نگارخانه صحنه را به کارامزین پیوند می‌دهد؛ چهره‌ها، دست‌ها و فرش موضوع تاریخی را نزدیک می‌کنند.
- پسری را در آغوش گرفته که همین حالا او را زده است.
- به چشم‌هایش نگاه کنید. انگار خشم تازه دیده چه کرده است.
- چهرهٔ پسر آرام‌تر است. رپین می‌خواست بخشش در آن دیده شود.
- عشق و خشونت، در همان آغوش.
- خون روی شقیقه. دست یک پدر نمی‌تواند جلویش را بگیرد.
- پایین را نگاه کنید. چکمه‌ای گلدوزی‌شده روی فرشی چروک‌خورده. همین چند ثانیه پیش اتفاق افتاد.
- پشت سرشان، دیواری سرخ. تابلو نخستین بار در ۱۸۸۵ به نمایش درآمد و سه ماه نمایشش ممنوع شد.
- تصور کنید تقریباً بر همه‌چیز فرمان برانید، جز ثانیه‌ای که همین حالا گذشت.
«ایوان مخوف و پسرش ایوان» نقاشی‌ای از ایلیا رپین در سال ۱۸۸۵ است که تزار ایوان چهارم را نشان می‌دهد که پسر در حال مرگش را، لحظاتی پس از آنکه در اوج خشم بر او ضربه زده، در آغوش می‌فشارد؛ این اثر در گالری دولتی ترتیاکوف در مسکو به نمایش درآمده است.
رپین ایوان چهارم را پس از درگیری خشونت‌آمیز، در حالی به تصویر می‌کشد که پسر زخمی‌اش را در آغوش گرفته است. شرایط مرگ شاهزاده همچنان محل بحث است؛ این نقاشی تفسیری از رویداد است، نه گزارش یک شاهد عینی.
رپین چه چیزی را به تصویر می‌کشد؟
رپین پدر و پسر زخمی‌اش را در فضایی تاریک کنار هم می‌آورد. عنوان، ایوان مخوف و پسرش را در 16 نوامبر 1581 نام می‌برد. نگارخانه می‌گوید نقاش از روایت تاریخی کارامزین پیروی کرده است. (گالری دولتی ترتیاکوف)
چشمان باز پدر بالای ریش و لباس تیره دیده می‌شوند. نور بر چهره متمرکز است؛ نگارخانه حالت نقاشی‌شده را پشیمانی پس از خشونت در روایت کارامزین تفسیر می‌کند.
چرا چشمان ایوان این‌قدر خیره‌کننده‌اند؟
چهرهٔ رنگ‌پریدهٔ پسر کنار چهرهٔ پدر خم است. یکی از سرها راست و دیگری مایل به کنار است. رپین این تفاوت را در بخش کوچک و روشنِ فضای تاریک جمع می‌کند.
بازویی دور بدن پسر قوس می‌زند. دست‌ها و لباس‌ها دو پیکر را در یک گروه به هم پیوند می‌دهند و خط‌های مورب از مرکز می‌گذرند. این حرکت به صحنهٔ تاریخی نزدیکی یک دیدار جسمانی می‌دهد.
ردهای سرخ کنار شقیقهٔ پسر دیده می‌شوند. این رنگ با پوست روشن تضاد دارد و نمای نزدیک را به روایت خشونت‌آمیز نگارخانه پیوند می‌دهد. رپین این بخش کوچک را نزدیک دو سر قرار می‌دهد.
زیر پیکرها، چکمه‌ای آبی‌سبز نقش طلایی‌رنگ دارد. سطح روشنش به آرایه‌های گوناگون فرش می‌پیوندد. لباس و کف اتاق زیر چهره‌های نزدیک، ریتم‌های خود را می‌سازند.
لوزی‌های سرخ بر دیوار پشت پیکرها نقش بسته‌اند. زاویه‌های تکراری با انحنای بدن‌ها تضاد دارند. نگارخانه بر بافت فرش، لباس و اثاث در فضای پُرجزئیات رپین تأکید می‌کند.
معنای نقاشی چیست؟
به دو پیکر در اتاق تاریک بازگرد. نگارخانه تاریخ نقاشی را 1885 می‌داند؛ پاول ترتیاکوف همان سال آن را از رپین خرید. سرها و بازوهای پیوسته ترکیب‌بندی را دور کانون کوچک و روشنش نگه می‌دارند.
چرا رپین ایوان مخوف و پسرش را نقاشی کرد؟
به روایت خود رپین، که گالری دولتی ترتیاکوف نقل می‌کند، این ایده در ۱۸۸۲ در مسکو، پس از کنسرتی از موسیقی نیکلای ریمسکی-کورساکوف، به ذهنش رسید. سه‌گانهٔ عشق، قدرت و انتقام در آن موسیقی چنان او را در بر گرفت که خواست اثری با همان نیرو بکشد. نخستین طرح مدادی او از صحنه نیز به همان سال برمی‌گردد. (گالری دولتی ترتیاکوف)
رپین همچنین از رگه‌ای از خون سخن می‌گفت که در تاریخ روسیه جاری است و منظورش ۱۸۸۱ بود: ترور امپراتور الکساندر دوم و اعدام‌هایی که در پی آن آمد. او در اوایل آوریل ۱۸۸۱ به سن‌پترزبورگ رفت تا شاهد اعدام توطئه‌گران باشد. گالری یادآوری می‌کند که ۱۵۸۱، سال مذکور در عنوان، با ۱۸۸۱ هم‌قافیه است، اما هشدار می‌دهد که نمی‌توان خطی مستقیم از یک رویداد به دیگری کشید. (گالری دولتی ترتیاکوف)
نویسنده، وسوولود گارشین، مدل تزارویچِ در حال مرگ شد: رپین چهرهٔ او را برای حالت بخشایش و اندوه وداع با زندگی می‌خواست. برای ایوان، دوستش نقاش گریگوری میاسویدوف را مطالعه کرد. لباس‌ها در خانه و با الگوهای خود رپین دوخته شد و اتاقی فرش‌شده در آپارتمان خانواده نقش اتاق تزار را بازی کرد. (گالری دولتی ترتیاکوف)
چرا نمایش این نقاشی ممنوع شد؟
این نقاشی کانون سیزدهمین نمایشگاه پردویژنیکی، یا «دوره‌گردها»، بود که در ۱۸۸۵ در سن‌پترزبورگ گشایش یافت. کنستانتین پوبدونوستسف، دادستان کل شورای مقدس (سینود)، به امپراتور الکساندر سوم نوشت که نمی‌تواند بدون انزجار به آن نگاه کند. سپس پاول ترتیاکوف از نمایش آن در گالری‌اش یا انتشار آن منع شد و از آن پس نمایشگاه‌های دوره‌گردها مشمول سانسور شدند. این ممنوعیت سه ماه طول کشید، تا آنکه نقاش آلکسی بوگولیوبوف، که به دربار نزدیک بود، آن را لغو کرد. (گالری دولتی ترتیاکوف)
در ۱۹۱۳ و ۲۰۱۸ چه بر سر این نقاشی آمد؟
در ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۱۳، آبرام بالاشوف، مسکویی ۲۹ ساله‌ای از خانواده‌ای از پیروان آیین کهن، سه بار با چاقو بوم را درید، از روی هر دو چهره و میان آن‌ها. مرمتگر، دمیتری بوگوسلوفسکی، بوم را ترمیم کرد و نقاش ایگور گرابار، متولی تازهٔ گالری، با او برنامه ریخت که بخش‌های از دست رفته را با آبرنگ زیر لایهٔ ورنی رتوش کنند. وقتی رپین یک یکشنبه آمد و خودش آن‌ها را با رنگ روغن از نو کشید، گرابار رنگ تازه را پیش از خشک‌شدن پاک کرد: تا دههٔ ۱۹۱۰ پالت رنگ رپین تغییر کرده بود. (گالری دولتی ترتیاکوف)
در ۲۵ مهٔ ۲۰۱۸، اندکی پیش از ساعت تعطیلی، بازدیدکننده‌ای ۳۷ ساله از ورونژ شیشهٔ محافظ را با یک تیرک حائل شکست و سه بار به مرکز بوم، روی پیکرهٔ تزارویچ، ضربه زد. به گفتهٔ گالری، ضربه‌ها به چهره‌ها و دست‌های هر دو پیکره، یعنی ظریف‌ترین و دشوارترین بخش‌ها برای مرمت، اصابت نکرد. (گالری دولتی ترتیاکوف)
به نوشتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، مهاجم دو سال و نیم زندانی شد و نقاشی پس از مرمتی گسترده در ۱۶ دسامبر ۲۰۲۴ دوباره به نمایش درآمد. (Wikipedia)
نگاهی ژرف‌تر به «ایوان مخوف و پسرش ایوان»: چرا رپین آن را کشید، بعد چه شد و معنای آن
شناسنامه اثر
- عنوان: ایوان مخوف و پسرش ایوان
- هنرمند: ایلیا رپین
- تاریخ: 1885
- تکنیک: روغن روی بوم
- ابعاد: 199.5 x 254 cm
- مجموعه: گالری دولتی ترتیاکوف
چرا رپین ایوان مخوف را درست پس از ضربه زدن به پسرش کشید؟
چشم‌هایی گشاد و خیره. دستی که روی سر خونین پسر فشرده شده. «ایوان مخوف و پسرش ایوان» اثر رپین نقاشی‌ای است که اگر یک بار ببینید فراموشش نمی‌کنید. اما چرا او چنین صحنهٔ دلخراشی را برگزید؟ پیش از هر چیز یک نکته را در نظر داشته باشید: چگونگی مرگ شاهزاده هنوز محل بحث است و نقاشی یک تفسیر است، نه گزارش یک شاهد عینی.
بنا بر خاطرات خود رپین، که گالری ترتیاکوف نقل می‌کند، این ایده در ۱۸۸۲ در مسکو، پس از کنسرتی از موسیقی نیکلای ریمسکی-کورساکوف، به ذهنش رسید. سه‌گانهٔ عشق، قدرت و انتقامِ آن موسیقی او را در بر گرفت و خواست چیزی با همان نیرو بکشد. نخستین طرح مدادی‌اش به همان سال برمی‌گردد.
رپین همچنین گفته بود گویی رگه‌ای خونین از دل تاریخ روسیه گذشته است. در ذهنش سال ۱۸۸۱ بود: ترور تزار الکساندر دوم و اعدام‌هایی که در پی آمد. در اوایل آوریل همان سال، رپین به سن‌پترزبورگ رفت و شاهد اعدام توطئه‌گران بود. سال ۱۵۸۱ در عنوان روسیِ نقاشی و سال ۱۸۸۱، درست با سیصد سال فاصله، با هم پژواک دارند. با این حال، گالری هشدار می‌دهد که نمی‌توان این دو رویداد را با خطی مستقیم به هم وصل کرد.
انتخاب مدل‌ها هم نیت او را نشان می‌دهد. برای شاهزادهٔ در حال مرگ، وسوولود گارشینِ نویسنده را برگزید، چون چهره‌ای می‌خواست که بخشش و اندوه ترک این جهان را بیان کند. و برای کشیدن ایوان، چهرهٔ دوستش، گریگوری میاسویدوفِ نقاش، را مطالعه کرد.
منابع: museum.tretyakov.ru
بعد چه شد؟ یک ممنوعیت، و دو حمله به بوم
در ۱۸۸۵ نقاشی محور سیزدهمین نمایشگاه گروه سیاران (پردویژنیکی) در سن‌پترزبورگ بود. اما کنستانتین پوبیدونوستسف، دادستان کلِ شورای مقدس (سینود)، به امپراتور الکساندر سوم نوشت که نمی‌تواند بی‌انزجار به آن نگاه کند. پاول ترتیاکوف از نمایش نقاشی در گالری‌اش و از تکثیر آن منع شد، و از آن پس نمایشگاه‌های سیاران زیر سانسور رفتند. این ممنوعیت سه ماه دوام آورد و سرانجام با تلاش آلکسی بوگولیوبوف، نقاشی نزدیک به دربار، برداشته شد.
نخستین تیغ در ۱۶ ژانویهٔ ۱۹۱۳ بر بوم نشست. آبرام بالاشوف، مسکوییِ ۲۹ ساله‌ای از خانواده‌ای از پیروان آیین کهن، سه بار با چاقو آن را درید و بریدگی‌ها به هر دو چهره و فاصلهٔ میانشان رسید. دمیتری بوگوسلوفسکیِ مرمتگر بوم را ترمیم کرد و ایگور گرابارِ نقاش، که تازه به سمت امین (متولی) گالری برگزیده شده بود، قصد داشت جاهای ازدست‌رفته را با آبرنگ زیر ورنی پر کند. سپس یک یکشنبه خودِ رپین سر رسید و آن بخش‌ها را با رنگ روغن دوباره کشید. گرابار پیش از آنکه رنگ خشک شود آن را پاک کرد: تا دههٔ ۱۹۱۰، رنگ‌مایهٔ رپین دیگر تغییر کرده بود.
سپس، در ۲۵ مهٔ ۲۰۱۸، اندکی پیش از ساعت بسته شدن، مردی ۳۷ ساله اهل ورونژ با تیرکِ یک مانع، شیشهٔ محافظ را شکست و سه ضربه به مرکز بوم، یعنی پیکر شاهزاده، زد. به گفتهٔ گالری، ضربه‌ها به چهره‌ها و دست‌های دو پیکر، یعنی ظریف‌ترین و دشوارترین بخش‌ها برای مرمت، نخوردند. بنا بر مقالهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، این مرد به دو سال و نیم زندان محکوم شد و نقاشی پس از مرمتی گسترده در ۱۶ دسامبر ۲۰۲۴ دوباره به نمایش درآمد.
نقاشیِ خشونتی بازگشت‌ناپذیر، خودش دو بار آماج حمله شد. شاید تصادف باشد، اما این واقعیت سنگین است.
منابع: museum.tretyakov.ru · en.wikipedia.org
به‌طور خلاصه: هیچ قدرتی نمی‌تواند یک ثانیه به عقب برگردد
«ایوان مخوف و پسرش ایوان» نه لحظهٔ ضربه، که لحظهٔ پس از آن را نشان می‌دهد. خشم درمی‌یابد چه کرده، و پشیمانی یک لحظه دیر از راه می‌رسد. رپین آن ثانیه را در چشم‌های گشاد و خیره و در دستی که روی سر پسر فشرده شده، گویی برای بند آوردن خون، به دام انداخت.
قدرت هر قدر هم بزرگ باشد، هیچ‌کس نمی‌تواند یک ثانیه به عقب برگردد. این نقاشی، ممنوع‌شده، دریده‌شده، ضربه‌خورده، و با این همه مرمت‌شده و بازگشته به گالری، همچنان بینندگانش را با این حقیقت بی‌رحم روبه‌رو می‌کند.
جزئیات در یک نگاه
تابلوی ایوان مخوف و پسرش ایوان کجاست؟
گالری دولتی ترتیاکوف · مسکو
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- ایوان مخوف و پسرش ایوان — گالری دولتی ترتیاکوف
- توضیح موزه — گالری دولتی ترتیاکوف
- زندگی‌نامهٔ هنرمند: ایلیا رپین (ویکی‌پدیا)
- ایوان مخوف و پسرش ایوان (ویکی‌پدیا)