गोष्ट मोड

ऑफेलिया

जॉन एव्हरेट मिलेस · 1851-2 · कॅनव्हासवर तैलरंग · आधार: 76.2 x 111.8 सेमी; फ्रेम: 110.5 x 145.8 x 14.5 सेमी · Tate

मिलेस बुडणाऱ्या ऑफेलियाला अशा नदीकाठाने वेढतात ज्याचे सूक्ष्म सौंदर्य शोकांतिका तीव्र करते.

जॉन एव्हरेट मिलेस यांची ऑफेलिया: चंदेरी भरतकाम असलेल्या पोशाखातील एक तरुणी अंधाऱ्या ओढ्यात पाठीवर तरंगत आहे, तिचा चेहरा आणि उघडे तळहात वर वळलेले आहेत आणि शेजारी फुले वाहत आहेत; डावीकडे लव्हाळी आहेत, वर विलोचे झाड झुकले आहे आणि तिच्या मागे वनस्पतींनी आणि पांढऱ्या रानगुलाबांनी भरलेला दाट हिरवा काठ आहे. — ऑफेलिया, जॉन एव्हरेट मिलेस, 1851-2. Google Art Project / Wikimedia Commons · John Everett Millais · ऑफेलिया · 1851–2 · Tate · सार्वजनिक डोमेन

ही शेक्सपिअरच्या हॅम्लेटमधील ऑफेलिया, फुलांनी भरलेल्या ओढ्यात बुडत आहे.
लव्हाळ्यांमध्ये तिचा चेहरा वर वळतो.
दाट लव्हाळे डावा काठ भरतात.
रुपेरी पोशाख पाण्यावर पसरतो.
उजळ फुले तिच्या खाली सोडलेल्या हाताजवळ वाहतात.
पाण्यावर तरंगणाऱ्या शरीराच्या वर रानगुलाब फुलतात.
निसटणाऱ्या जीवनाभोवती फुले फुलत राहतात.

‘ऑफेलिया’ हे जॉन एव्हरेट मिलेस यांनी 1851–2 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात शेक्सपिअरची ऑफेलिया बुडण्यापूर्वी अगदी काही क्षण आधी फुलांनी भरलेल्या ओढ्यात तरंगताना दिसते; हे टेटच्या मालकीचे असून लंडनच्या टेट ब्रिटनमध्ये प्रदर्शित आहे.

मिलेस यांच्या ऑफेलियामध्ये काय घडत आहे?

सुरुवातीला दृश्य शांत वाटते: तरुण स्त्री ओढ्यात तरंगते, फिकट पोशाख पाण्यावर पसरतो आणि काठ वनस्पतींनी भरलेले आहेत. पण ही शेक्सपिअरच्या हॅम्लेटमधील ऑफेलिया आहे, जीवनाच्या या विपुलतेमध्ये बुडत आहे.

मिलेस दृश्य अस्वस्थ करणाऱ्या स्थिरतेत धरतात. ऑफेलियाचे तोंड उघडे, तळहात वर आहेत आणि पोशाख पृष्ठभागावर पसरतो. दृश्य मृत्यूकडे जात असूनही पाणी क्षणभर आकृतीला आधार देते.

टेटची सूची-नोंद हे दृश्य हॅम्लेटच्या अंक IV, प्रवेश vii मध्ये ठेवते. आपला प्रियकर हॅम्लेट याच्या हातून वडिलांचा खून झाल्यावर वेडी झालेली ऑफेलिया आपल्या माळा टांगण्यासाठी झाडावर चढताना एक फांदी तुटून ओढ्यात पडते. राणी गर्ट्रूडच्या वर्णनात तिचे पसरलेले कपडे काही वेळ तिला तरंगत ठेवतात, ती जुन्या गाण्यांचे तुकडे गात राहते, आणि शेवटी पाण्याने जड झालेला पोशाख तिला खाली ‘चिखलमय मृत्यू’कडे ओढून नेतो. (Tate)

मिलेस यांनी ऑफेलिया कुठे रंगवली?

निसर्गचित्र ढोबळ पार्श्वभूमी नव्हते. मिलेस यांनी इवेलजवळ हॉग्समिल नदीकाठी बाहेर काम केले, जवळजवळ हट्टी लक्षाने काठ अभ्यासला. पाने, गवत, जलवनस्पती आणि चिखलाला दुसरा चित्रकार फक्त चेहऱ्यासाठी राखील अशी एकाग्रता मिळते.

मिलेस यांनी जुलै 1851 मध्ये सरेमधील इवेल येथे पार्श्वभूमीचे काम सुरू केले आणि प्री-राफेलाइट ब्रदरहुडच्या उद्दिष्टांनुसार निसर्गाचे बारकाईने निरीक्षण करत ती रंगवली. टेटच्या सूची-नोंदीत उद्धृत केलेल्या एका पत्रात त्यांनी तक्रार केली की सरेमधील माश्या इतर ठिकाणांपेक्षा ‘अधिक पीळदार’ आहेत, अनधिकृत प्रवेश करून गवताची नासधूस केल्याबद्दल त्यांना दंडाधिकाऱ्याच्या समन्सची धमकी देण्यात आली आहे, आणि वाऱ्याने उडून पाण्यात पडण्याचा धोका आहे. (Tate)

असे म्हणतात की त्यांनी पाच महिने, आठवड्यातून सहा दिवस, दिवसाला 11 तासांपर्यंत हॉग्समिल नदीकाठी काम केले. नोव्हेंबरमध्ये हवामान वादळी आणि बर्फाळ झाले तेव्हा त्यांनी पेंढ्याने झाकलेल्या चार तट्ट्यांची एक झोपडी बांधून घेतली, जेणेकरून त्यांना चित्र रंगवणे चालू ठेवता यावे. (Wikipedia)

आकृती आणि निसर्गाला समान लक्ष देणे चित्राच्या प्री-राफेलाइट स्वरूपाचे केंद्र आहे. उजळ रंग आणि जवळून पाहिलेले तपशील निसर्गाला स्वतःची शक्ती देतात. शोकांतिका वाढत राहणाऱ्या वनस्पतींमध्ये उलगडते.

मिलेस तेव्हा अवघे 22 वर्षांचे होते. 1829 मध्ये साउथॅम्प्टन येथे जन्मलेले मिलेस वयाच्या अकराव्या वर्षी रॉयल अकादमी स्कूल्समध्ये दाखल झाले होते, तेथे प्रवेश मिळालेले आजवरचे सर्वांत लहान विद्यार्थी, आणि तेथेच त्यांची भेट विल्यम होलमन हंट आणि दान्ते गॅब्रिएल रोसेटी यांच्याशी झाली; त्यांच्यासोबत त्यांनी प्री-राफेलाइट ब्रदरहुडची स्थापना केली. (Wikipedia)

ऑफेलियाची मॉडेल कोण होती?

मिलेस यांनी आकृती स्टुडिओत स्वतंत्र रंगवली, जिथे एलिझाबेथ सिडल पाण्याच्या टबमध्ये मॉडेल म्हणून बसल्या. पूर्ण प्रतिमा काळजीने मांडलेली मुद्रा बाहेरच्या निसर्गाशी जोडते. सहज दिसणारे निरीक्षणाच्या दोन भिन्न प्रकारांवर अवलंबून आहे.

मॉडेल होत्या एलिझाबेथ सिडल, प्री-राफेलाइट कलावंतांच्या लाडक्या, ज्यांनी पुढे रोसेटी यांच्याशी विवाह केला. टेटच्या नोंदीनुसार त्यांनी चार महिने पाण्याने भरलेल्या टबमध्ये पोज दिली; खाली ठेवलेल्या दिव्यांनी ते पाणी उबदार ठेवले जात असे. एकदा दिवे विझल्याने त्यांना तीव्र सर्दी झाली, आणि मिलेस डॉक्टरची बिले भरायला तयार होईपर्यंत त्यांच्या वडिलांनी कायदेशीर कारवाईची धमकी दिली. (Tate)

पोशाख खरोखरच एक प्राचीन वस्त्र होता. मार्च 1852 मध्ये मिलेस यांनी लिहिले की ऑफेलियासाठी रंगवण्याकरिता त्यांनी ‘एका स्त्रीचा खरोखरच भव्य प्राचीन पोशाख’ विकत घेतला आहे, ज्यावर सर्वत्र चंदेरी भरतकामाची फुले आहेत, आणि त्यासाठी त्यांना चार पौंड खर्च आला, ‘तो जुना आणि मळलेला असला तरी’. (Tate)

ऑफेलियामधील फुलांचा अर्थ काय आहे?

फुले रंगाबरोबर अर्थ वाहतात. टेट पॉपीला मृत्यू, डेझीला निरागसता आणि पॅन्सीला निष्फळ प्रेमाशी जोडते. लहान तपशील संपूर्ण काठ एका प्रतीकात न घटवता निसर्गाला ऑफेलियाच्या कथेशी जोडतात.

टेटची नोंद बहुतेक वनस्पतींना प्रतीके म्हणून वाचते. ऑफेलियाच्या गालाजवळचे आणि पोशाखाजवळचे गुलाब, तसेच काठावरचा रानगुलाब, तिचा भाऊ लेअर्टीझ तिला ‘मे महिन्यातील गुलाब’ म्हणतो याची आठवण करून देत असावेत. विलो, खाजकुइरी (नेटल) आणि डेझी परित्यक्त प्रेम, वेदना आणि निरागसता यांच्याशी जोडलेल्या आहेत; तिने गळ्यात माळेसारखी घातलेली व्हायोलेट फुले निष्ठा, पावित्र्य किंवा तरुणांचा मृत्यू दर्शवू शकतात; आणि पाण्यावर फर्गेट-मी-नॉट तरंगत आहेत. (Tate)

चित्र निरीक्षण आणि साहित्यिक कल्पना एकत्र ठेवते. पाण्याचा अभ्यास, वनस्पतींची नावे सांगता येतात; आकृती मात्र शोकांतिकेची आहे. त्यांचे मिलन दृश्य स्पर्श्य आणि अस्वस्थ करणारे बनवते.

ऑफेलियाला कसा प्रतिसाद मिळाला आणि ती आता कुठे आहे?

1852 मध्ये ते रॉयल अकादमीत प्रदर्शित झाले तेव्हा संमिश्र प्रतिसाद मिळाला. द टाइम्सच्या एका समीक्षकाला ऑफेलियाला ‘तणाने भरलेल्या खंदकात’ बुडवणे विकृत वाटले, आणि मिलेस यांचे समर्थक असलेले व तंत्र उत्कृष्ट वाटलेले जॉन रस्किन यांनीही सरेमधील निसर्गदृश्याच्या निवडीबद्दल प्रश्न उपस्थित केला. (Wikipedia)

कला-विक्रेते हेन्री फॅरर यांनी 10 डिसेंबर 1851 रोजीच मिलेस यांच्याकडून हे चित्र 300 गिनींना विकत घेतले होते. त्यानंतर ते प्री-राफेलाइट कलेचे उत्साही खरेदीदार असलेले संग्राहक बी. जी. विंडस यांच्याकडे गेले, ज्यांनी 1862 मध्ये ते 748 गिनींना पुढे विकले. (Wikipedia)

सर हेन्री टेट यांनी टेट गॅलरीला दिलेल्या मूळ देणगीचा ऑफेलिया एक भाग होती, आणि संग्रहालयाची श्रेय-ओळ नोंदवते की त्यांनी ती 1894 मध्ये भेट दिली. टेटच्या संग्रह-नोंदीनुसार ती टेट ब्रिटनमध्ये प्रदर्शित आहे. (Tate)

या प्रतिमेचा प्रभाव दूरवर पोहोचला आहे. लॉरेन्स ऑलिव्हिए यांच्या 1948 मधील हॅम्लेट चित्रपटातील ऑफेलियाचा मृत्यू तिच्यावरून घडवला गेला, निक केव्ह यांच्या ‘Where the Wild Roses Grow’ या गाण्याच्या व्हिडिओत कायली मिनोग तिच्या मुद्रेची नक्कल करते, लार्स फॉन ट्रियर आपल्या 2011 मधील Melancholia या चित्रपटाच्या प्रारंभिक भागात तिची आठवण जागवतात, आणि 2025 मध्ये टेलर स्विफ्टने आपल्या The Life of a Showgirl या अल्बमच्या मुखपृष्ठावर तिचा संदर्भ दिला. (Wikipedia)

उघडे तोंड आणि हात पूर्ण न थांबलेल्या जीवनाकडे लक्ष ठेवतात. सभोवतालचे सौंदर्य दुःख दूर करत नाही. आकृती आणि जिवंत काठाचा विरोध विसरणे आणखी कठीण करते.