Verhaalmodus
Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan
Repin toont Ivan de Verschrikkelijke met zijn gewonde zoon in een donkerrood interieur. De galerie verwijst naar Karamzin; gezichten, handen en tapijt brengen het historische onderwerp dichtbij.
- Hij houdt de zoon vast die hij net heeft geslagen.
- Kijk naar zijn ogen. Alsof de woede net ziet wat ze heeft gedaan.
- Het gezicht van de zoon is rustiger. Repin wilde dat het vergeving liet zien.
- Liefde en geweld, in dezelfde armen.
- Bloed bij de slaap. De hand van een vader kan het niet tegenhouden.
- Kijk omlaag. Een geborduurde laars op een verfrommeld tapijt. Het gebeurde seconden geleden.
- Achter hen een rode muur. Na de eerste vertoning in 1885 werd het schilderij drie maanden verboden.
- Stel je voor: bijna alles kunnen bevelen, behalve de seconde die net voorbij is.
Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan is een schilderij uit 1885 van Ilya Repin van tsaar Ivan IV die zijn stervende zoon vastklemt, enkele ogenblikken nadat hij hem in een vlaag van woede heeft geslagen; het hangt in de Staatstretjakovgalerij in Moskou.
Repin beeldt Ivan IV af terwijl hij zijn gewonde zoon in zijn armen houdt na een gewelddadige confrontatie. Over de omstandigheden van de dood van de tsarevitsj bestaat nog steeds discussie; het schilderij is een interpretatie van de gebeurtenis, geen ooggetuigenverslag.
Wat beeldt Repin af?
Repin brengt een vader en gewonde zoon bijeen in een donker interieur. De titel noemt Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon op 16 november 1581. Volgens de galerie volgt de schilder Karamzins historische verhaal. (Tretjakovgalerij)
De wijd geopende ogen van de vader staan boven donkere baard en kleding. Licht concentreert zich op het gezicht; de galerie duidt de geschilderde uitdrukking als wroeging na het geweld in Karamzins verhaal.
Waarom maken Ivans ogen zo’n sterke indruk?
Het bleke gezicht van de zoon helt naast dat van zijn vader. Eén hoofd staat rechtop, het andere helt opzij. Repin bundelt dit contrast in een klein, helder verlicht deel van het donkere interieur.
Een arm buigt om het lichaam van de zoon. Handen en kleding verbinden de figuren tot één groep, met diagonalen door het midden. Het gebaar geeft het historische tafereel lichamelijke nabijheid.
Rode sporen verschijnen naast de slaap van de zoon. Ze onderbreken de bleke huid en verbinden het detail met het gewelddadige verhaal van de galerie. Repin plaatst dit kleine gebied vlak bij de twee hoofden.
Onder de figuren draagt een blauwgroene laars goudkleurige patronen. Het lichte oppervlak sluit aan bij de rijke tapijtdecoratie. Kleding en vloer ontwikkelen eigen ritmes onder de samengebrachte gezichten.
Rode ruiten versieren een wand achter de figuren. Hun herhaalde hoeken contrasteren met de lichaamsrondingen. De galerie benadrukt de texturen van tapijten, kleding en meubels in Repins dichte interieur.
Wat betekent het schilderij?
Terug naar de twee figuren in de donkere kamer. De galerie dateert het schilderij op 1885; Pavel Tretjakov kocht het dat jaar van Repin. Verbonden hoofden en armen houden de compositie rond haar kleine, verlichte kern.
Waarom schilderde Repin Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan?
Volgens Repins eigen herinnering, geciteerd door de Staatstretjakovgalerij, kwam het idee bij hem op in Moskou in 1882, na een concert met muziek van Nikolaj Rimski-Korsakov. De trilogie van liefde, macht en wraak greep hem zo sterk aan dat hij iets van gelijke kracht wilde schilderen. Zijn eerste potloodschets van de scène dateert uit hetzelfde jaar. (Tretjakovgalerij)
Repin sprak ook over een bloedspoor dat door de Russische geschiedenis loopt, en daarmee bedoelde hij 1881: de moord op keizer Alexander II en de terechtstellingen die volgden. Begin april 1881 reisde hij naar Sint-Petersburg om de terechtstelling van de samenzweerders bij te wonen. De galerij merkt op dat 1581, het jaar in de titel, rijmt op 1881, maar waarschuwt dat er geen rechte lijn van de ene gebeurtenis naar de andere te trekken valt. (Tretjakovgalerij)
De schrijver Vsevolod Garsjin stond model voor de stervende tsarevitsj: Repin wilde zijn gezicht voor een uitdrukking van vergeving en van het verdriet om het leven te moeten verlaten. Voor Ivan bestudeerde hij zijn vriend, de schilder Grigori Mjasojedov. De kostuums werden thuis genaaid naar Repins eigen patronen, en een kamer met tapijten in de woning van het gezin diende als vertrek van de tsaar. (Tretjakovgalerij)
Waarom werd het schilderij verboden?
Het schilderij stond centraal op de 13e tentoonstelling van de Peredvizjniki, of Zwervers, die in 1885 in Sint-Petersburg openging. Konstantin Pobedonostsev, opperprocurator van de Heilige Synode, schreef aan keizer Alexander III dat hij er niet zonder walging naar kon kijken. Pavel Tretjakov werd vervolgens verboden het in zijn galerij te tonen of te verspreiden, en voortaan vielen de tentoonstellingen van de Zwervers onder censuur. Het verbod duurde drie maanden, tot de schilder Aleksej Bogoljoebov, die dicht bij het hof stond, het liet opheffen. (Tretjakovgalerij)
Wat gebeurde er met het schilderij in 1913 en 2018?
Op 16 januari 1913 sneed Abram Balasjov, een 29-jarige Moskoviet uit een oudgelovig gezin, het doek drie keer met een mes open, dwars over beide gezichten en ertussen. De restaurator Dmitri Bogoslovski herstelde het doek, en de schilder Igor Grabar, de nieuwe beheerder van de galerij, plande met hem de beschadigingen onder de vernislaag met waterverf te retoucheren. Toen Repin op een zondag binnenkwam en ze zelf met olieverf overschilderde, waste Grabar de verse verf eraf voordat die hard werd: tegen de jaren 1910 was Repins palet veranderd. (Tretjakovgalerij)
Op 25 mei 2018, vlak voor sluitingstijd, sloeg een 37-jarige bezoeker uit Voronezj met een afzetpaal het beschermende glas kapot en raakte het doek drie keer in het midden, op de figuur van de tsarevitsj. Volgens de galerij misten de slagen de gezichten en handen van beide figuren, de fijnste en moeilijkst te restaureren delen. (Tretjakovgalerij)
Volgens de Engelstalige Wikipedia kreeg de dader tweeënhalf jaar gevangenisstraf, en na een uitgebreide restauratie was het schilderij vanaf 16 december 2024 weer te zien. (Wikipedia)
Verder kijken: waarom Repin het schilderde, wat er daarna gebeurde en de betekenis
Werkprofiel
- Titel: Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan
- Kunstenaar: Ilya Repin
- Datering: 1885
- Techniek: Olieverf op doek
- Afmetingen: 199,5 x 254 cm
- Collectie: Tretjakovgalerij
Waarom schilderde Repin Ivan de Verschrikkelijke vlak nadat hij zijn zoon had geslagen?
Wijd opengesperde ogen. Een hand die tegen het bebloede hoofd van zijn zoon wordt gedrukt. Repins Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan is een schilderij dat je niet meer vergeet als je het eenmaal hebt gezien. Maar waarom koos hij zo'n schrijnend tafereel? Eén ding vooraf: de omstandigheden van de dood van de tsarevitsj zijn nog altijd omstreden, en het schilderij is een interpretatie, geen ooggetuigenverslag.
Volgens Repins eigen herinneringen, die de Tretjakovgalerij aanhaalt, kreeg hij het idee in 1882 in Moskou, na een concert met muziek van Nikolaj Rimski-Korsakov. Hij werd gegrepen door de trilogie van liefde, macht en wraak, en wilde iets schilderen met dezelfde kracht. Zijn eerste potloodschets dateert uit datzelfde jaar.
Repin zei ook dat het was alsof er een bloedig spoor door de Russische geschiedenis liep. Hij dacht daarbij aan 1881: de moord op tsaar Alexander II en de executies die volgden. Begin april van dat jaar reisde Repin naar Sint-Petersburg en was hij getuige van de terechtstelling van de samenzweerders. Het jaartal 1581 in de Russische titel van het schilderij en 1881 echoën elkaar over precies driehonderd jaar. De galerie waarschuwt wel dat de twee gebeurtenissen niet in een rechte lijn met elkaar te verbinden zijn.
Ook zijn keuze van modellen laat zien wat hij wilde. Voor de stervende prins koos hij de schrijver Vsevolod Garsjin, omdat hij een gezicht zocht dat vergeving uitdrukte en het verdriet van het afscheid van deze wereld. En om Ivan te schilderen bestudeerde hij zijn vriend, de schilder Grigori Mjasojedov.
Bronnen: museum.tretyakov.ru
Wat er daarna gebeurde: een verbod, en twee aanslagen op het doek
In 1885 was het schilderij het middelpunt van de 13e tentoonstelling van de Peredvizjniki (de Zwervers) in Sint-Petersburg. Maar Konstantin Pobedonostsev, opperprocureur van de Heilige Synode, schreef aan keizer Alexander III dat hij er niet zonder walging naar kon kijken. Pavel Tretjakov kreeg het verbod het schilderij in zijn galerie te tonen of het te reproduceren, en voortaan vielen de tentoonstellingen van de Peredvizjniki onder censuur. Het verbod duurde drie maanden en werd uiteindelijk opgeheven dankzij de inspanningen van Aleksej Bogoljoebov, een schilder die dicht bij het hof stond.
Het eerste mes trof het doek op 16 januari 1913. Abram Balasjov, een 29-jarige Moskoviet uit een oudgelovige familie, sneed er drie keer met een mes in, en de sneden reikten tot beide gezichten en de ruimte daartussen. Restaurator Dmitri Bogoslovski herstelde het doek, en de schilder Igor Grabar, pas gekozen beheerder van de galerie, wilde de beschadigde plekken onder vernis met aquarel bijwerken. Toen kwam Repin op een zondag zelf langs en schilderde die delen opnieuw in olieverf. Grabar waste het weg voordat de verf kon drogen: in de jaren 1910 was Repins palet al veranderd.
Daarna, op 25 mei 2018, vlak voor sluitingstijd, sloeg een 37-jarige man uit Voronezj met een afzetpaal het beschermglas kapot en trof het midden van het doek, de figuur van de prins, drie keer. Volgens de galerie misten de slagen de gezichten en handen van de twee figuren, de kwetsbaarste delen en het moeilijkst te restaureren. Volgens het Engelstalige Wikipedia-artikel werd de man veroordeeld tot tweeënhalf jaar cel, en na een omvangrijke restauratie hing het schilderij op 16 december 2024 weer aan de wand.
Een schilderij over onomkeerbaar geweld werd zelf twee keer aangevallen. Het kan toeval zijn, maar het weegt zwaar.
Bronnen: museum.tretyakov.ru · en.wikipedia.org
Kortom: geen macht kan één seconde terug
Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan toont niet het moment van de slag, maar het moment erna. Woede ziet in wat ze heeft gedaan, en berouw komt een ogenblik te laat. Repin ving die seconde in de wijd opengesperde ogen en in de hand die tegen het hoofd van zijn zoon drukt, alsof hij het bloed wil tegenhouden.
Hoe groot zijn macht ook is, niemand kan één seconde terug. Verboden, opengesneden, geslagen, en toch hersteld en teruggekeerd in de galerie: dit schilderij blijft zijn kijkers met die wrede waarheid confronteren.
De details in één oogopslag
Waar hangt ‘Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan’?
Tretjakovgalerij · Moskou
Bronnen en verder lezen
- Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan — Tretjakovgalerij
- Toelichting van het museum — Tretjakovgalerij
- Biografie van de kunstenaar: Ilya Repin (Wikipedia)
- Ivan de Verschrikkelijke en zijn zoon Ivan (Wikipedia, Engels)