Verhaalmodus

Las Meninas

Diego Velázquez · 1656 · Olieverf op doek · 320.3 x 279.1 cm · Museo Nacional del Prado

Velázquez bouwt een koninklijk portret rond de vraag wie naar wie kijkt.

Las Meninas van Diego Velázquez: een klein blond prinsesje in een wijde witte jurk staat in een hoge, schemerige paleiszaal tussen twee buigende hofdames, met links de schilder voor een enorm doek, rechtsvoor een dwerg en een grote liggende hond, een spiegel aan de achterwand en een man in een lichte deuropening. — Las Meninas, Diego Velázquez, 1656. Wikimedia Commons · Diego Velázquez · Las Meninas · 1656 · Museo Nacional del Prado · Publiek domein

Een groot atelier opent zich rond de infante Margarita.
De infante staat in het wit tussen twee hofdames.
Velázquez pauzeert bij het hoge doek links.
De koning en koningin verschijnen alleen in de spiegel aan de achterwand.
José Nieto houdt stil in de lichte deuropening achter de groep.
Verschillende figuren kijken naar buiten en trekken ons de kamer in.

Las Meninas is een schilderij uit 1656 van Diego Velázquez van de jonge infante Margarita te midden van haar hofdames en hofbedienden, met de schilder zelf voor een enorm doek en de koning en koningin weerspiegeld in een spiegel; het hangt in het Museo del Prado in Madrid.

Wat is er te zien op Las Meninas?

De kamer opent zich rond de infante Margarita, haar hofdames en een schilder aan het werk. Licht valt van rechts naar binnen en laat de figuren afsteken tegen het diepe interieur. Het lijkt alsof we midden in een ontmoeting zijn aangekomen.

Velázquez schilderde Las Meninas in 1656. Het verenigt een groepsportret, een atelierscène en een vraag over het kijken zelf. De personen zijn te identificeren, maar de precieze situatie blijft ruimte bieden voor verschillende interpretaties.

Het Museo del Prado, dat het schilderij bezit, legt uit dat het in 1656 werd geschilderd in het Cuarto del Príncipe van het Alcázar in Madrid, precies de kamer die het toont. De meeste personen rond de infante werden geïdentificeerd door de kunstschrijver Antonio Palomino, wiens geschiedenis van de Spaanse schilders, verschenen in 1724, aan Las Meninas een eigen hoofdstuk wijdde, als enige werk dat hij zo behandelde. (Museo Nacional del Prado)

Wie zijn de personen op Las Meninas?

De infante staat dicht bij het midden, tussen haar hofdames. De ene knielt om haar een klein bekertje aan te bieden, terwijl de andere zich naar haar toe buigt. Hun bewegingen richten de aandacht op het kind zonder de rest van de kamer te laten verdwijnen.

Volgens het Prado wordt de infante bijgestaan door twee meninas, of hofdames, van de koningin: María Agustina Sarmiento en Isabel de Velasco. Rechts staan Mari Bárbola en Nicolasito Pertusato, die een mastiff plaagt; achter hen staat de hofdame Marcela de Ulloa naast een guardadamas, of begeleider, en in de deuropening achterin wacht de kamerheer José Nieto. (Museo Nacional del Prado)

Links staat Velázquez naast een groot doek waarvan we het beschilderde oppervlak niet kunnen zien. Hij is een stap teruggegaan met zijn gereedschap in de hand. Zijn aanwezigheid maakt het schilderen zelf onderdeel van de hofscène en geeft de kunstenaar een plaats in het koninklijke huishouden.

Het rode kruis op Velázquez’ borst is het insigne van de Orde van Santiago, die hij pas in 1659 ontving, drie jaar nadat het schilderij voltooid was. Volgens Palomino liet de koning het na de dood van de kunstenaar toevoegen, en sommigen zeiden dat Filips het zelf schilderde. Aan Velázquez’ riem hangen de sleutels van zijn hofambten: in 1651 was hij benoemd tot paleiskamerheer, een functie die aanzien bracht maar hem weinig tijd liet om te schilderen. (Wikipedia)

José Nieto houdt stil in de lichte deuropening achterin. We weten niet zeker of hij binnenkomt of vertrekt. Het licht rond hem opent een andere route door de kamer en leidt het oog haar diepte in.

Wie is er te zien in de spiegel op Las Meninas?

De koning en koningin verschijnen in de kleine spiegel aan de achterwand. Hun spiegelbeelden suggereren een ruimte buiten het zichtbare tafereel. Ze laten ons nadenken over waar het koninklijke paar zou kunnen staan en hoe ons standpunt zich tot dat van hen verhoudt.

Het Prado identificeert de gezichten in de spiegel als Filips IV en Maria Anna van Oostenrijk, de ouders van de infante, die naar het tafereel kijken; het museum leest het moment als de infante en haar bedienden die even stilhouden bij de komst van de koning en koningin. Volgens het museum maakt de spiegel het schilderij tot een beschouwing over het kijken zelf, die de toeschouwer uitnodigt na te denken over de grenzen tussen schilderkunst en werkelijkheid en over de eigen plaats in de scène. (Museo Nacional del Prado)

Waar het koningspaar staat, is uitvoerig betwist. De meest gangbare opvatting is dat ze poseren voor het doek dat Velázquez schildert, zodat het schilderij de kamer toont vanuit hun positie; de kunsthistorici H. W. Janson en Joel Snyder opperden daarentegen dat de spiegel het portret op Velázquez’ verborgen doek weerspiegelt. Geen enkele theorie heeft algemene instemming gekregen. (Wikipedia)

De figuren kijken niet allemaal dezelfde kant op. Sommigen richten zich op de infante, sommigen kijken naar buiten en anderen lijken verdiept in hun eigen handelingen. Deze mengeling laat de scène vluchtig aanvoelen, hoewel de opstelling zorgvuldig wordt beheerst.

Wat gebeurde er met Las Meninas na 1656?

In de vroegste inventarissen heette het schilderij La Familia (‘De familie’). Het raakte beschadigd bij de brand van 1734 die het Alcázar verwoestte en werd gerestaureerd door de hofschilder Juan García de Miranda, die de linkerwang van de infante bijna volledig overschilderde. Het doek is bovendien zowel links als rechts ingekort. (Wikipedia)

Het bleef in de koninklijke collectie, verhuisde naar het nieuwe Koninklijk Paleis in Madrid en kwam in het Museo del Prado terecht toen het museum in 1819 werd opgericht. De catalogus van het Prado noemde het in 1843 voor het eerst Las Meninas. Vanwege de omvang, het belang en de waarde wordt het schilderij niet uitgeleend voor tentoonstellingen. (Wikipedia)

Waarom is Las Meninas zo beroemd?

Het Prado noemt de kamer een van de meest geloofwaardige ruimtes die ooit in de westerse kunst zijn geschilderd, en het schilderij een beslissende stap naar het illusionisme, waarin Velázquez verder gaat dan gelijkenis en het leven zelf suggereert. Sinds Palomino heeft het zijn status als meesterwerk nooit verloren, en weinig schilderijen hebben zoveel en zulke uiteenlopende interpretaties opgeroepen. (Museo Nacional del Prado)

Kunstenaars hebben er sindsdien steeds op gereageerd. De Italiaanse schilder Luca Giordano noemde het de ‘theologie van de schilderkunst’, Francisco Goya maakte er in 1778 een ets naar, en tussen augustus en december 1957 schilderde Pablo Picasso 58 interpretaties van het schilderij en zijn figuren, die nu een zaal van het Museu Picasso in Barcelona vullen. (Wikipedia)

Het schilderij verbindt de zichtbare kamer met de ruimte ervoor. Het onzichtbare doek, de spiegel en de naar buiten gerichte blikken blijven vragen oproepen over onze eigen positie. We kijken naar het hof en hebben tegelijk het gevoel dat we misschien in zijn blikveld zijn gekomen.