Verhaalmodus

Ophelia

John Everett Millais · 1851-2 · Olieverf op doek · Drager: 76,2 x 111,8 cm; lijst: 110,5 x 145,8 x 14,5 cm · Tate

Millais omringt de verdrinkende Ophelia met een rivieroever waarvan de gedetailleerde schoonheid de tragedie verscherpt.

Ophelia van John Everett Millais: een jonge vrouw in een zilverachtig geborduurde jurk drijft op haar rug in een donkere beek, haar gezicht en open handen naar boven gekeerd en bloemen die naast haar drijven, met links riet, een wilg boven haar en daarachter een dichte groene oever vol planten en witte wilde rozen. — Ophelia, John Everett Millais, 1851-2. Google Art Project / Wikimedia Commons · John Everett Millais · Ophelia · 1851–2 · Tate · Publiek domein

Dit is Ophelia uit Shakespeares Hamlet, die verdrinkt in een beek vol bloemen.
Haar gezicht keert omhoog tussen het riet.
Dicht riet groeit langs de linkeroever.
Haar zilverkleurige jurk spreidt zich over het water uit.
Heldere bloemen drijven naast haar neergelaten hand.
Wilde rozen bloeien boven haar drijvende lichaam.
De bloemen blijven bloeien rond een leven dat wegglijdt.

Ophelia is een schilderij uit 1851–2 van John Everett Millais van Shakespeares Ophelia, die vlak voor ze verdrinkt in een met bloemen bezaaide beek drijft; het is eigendom van Tate en hangt in Tate Britain in Londen.

Wat gebeurt er op Ophelia van Millais?

Eerst lijkt het tafereel vredig: een jonge vrouw drijft in een beek, haar lichte jurk uitgespreid over het water en planten dicht opeen langs de oevers. Maar dit is Ophelia uit Shakespeares Hamlet, die verdrinkt te midden van die overvloed aan leven.

Millais houdt de scène in een verontrustende stilte. Ophelia’s mond is open en haar handpalmen zijn naar boven gekeerd, terwijl de jurk zich over het oppervlak uitspreidt. Het water draagt de figuur even, ook terwijl de scène naar haar dood voert.

De catalogustekst van Tate plaatst de scène in Akte IV, Scène 7 van Hamlet. Waanzinnig geworden nadat haar vader is gedood door Hamlet, haar geliefde, valt Ophelia in een beek wanneer een tak breekt terwijl ze omhoogklimt om haar kransen op te hangen. In het verslag van koningin Gertrude houden haar uitwaaierende kleren haar een tijdlang boven, terwijl ze flarden van oude liederen zingt, tot haar doorweekte jurk haar meesleurt ‘naar een modderige dood’. (Tate)

Waar schilderde Millais Ophelia?

Het landschap was geen losjes geschilderde achtergrond. Millais werkte buiten bij de Hogsmill River, nabij Ewell, en bestudeerde de oever met bijna koppige aandacht. Bladeren, grassen, waterplanten en modder krijgen de aandacht die een andere schilder misschien alleen aan een gezicht zou geven.

Millais begon in juli 1851 aan de achtergrond in Ewell in Surrey en schilderde die naar nauwgezette waarneming van de natuur, zoals de idealen van de Prerafaëlitische Broederschap vereisten. In een brief die in de catalogustekst van Tate wordt geciteerd, klaagde hij dat de vliegen in Surrey ‘gespierder’ waren dan elders, dat hem een dagvaarding voor de magistraat was aangezegd wegens het betreden van andermans grond en het vernielen van het hooi, en dat hij gevaar liep in het water te worden geblazen. (Tate)

Hij zou vijf maanden lang tot 11 uur per dag, zes dagen per week, aan de Hogsmill River hebben gewerkt. Toen het in november winderig werd en ging sneeuwen, liet hij een hut bouwen van vier met stro bedekte horden, zodat hij kon doorschilderen. (Wikipedia)

Die gelijke aandacht voor figuur en landschap staat centraal in het prerafaëlitische karakter van het schilderij. Heldere kleuren en nauwkeurig waargenomen details geven de natuurlijke omgeving een eigen kracht. De tragedie speelt zich af tussen planten die blijven groeien.

Millais was pas 22. Hij was in 1829 in Southampton geboren en op elfjarige leeftijd toegelaten tot de Royal Academy Schools, als jongste leerling ooit, en ontmoette daar William Holman Hunt en Dante Gabriel Rossetti, met wie hij de Prerafaëlitische Broederschap oprichtte. (Wikipedia)

Wie stond model voor Ophelia?

Millais schilderde de figuur afzonderlijk in zijn atelier, waar Elizabeth Siddal poseerde in een bad met water. Het voltooide beeld verbindt die zorgvuldig geplaatste houding met het landschap in de openlucht. Wat moeiteloos lijkt, berust op twee verschillende vormen van observatie.

Het model was Elizabeth Siddal, een favoriet van de prerafaëlieten die later met Rossetti trouwde. Volgens Tate poseerde ze vier maanden lang in een bad met water dat door lampen eronder warm werd gehouden. Toen de lampen een keer uitgingen, liep ze een zware verkoudheid op, en haar vader dreigde met juridische stappen tot Millais ermee instemde de doktersrekeningen te betalen. (Tate)

De jurk was echt antiek. In maart 1852 schreef Millais dat hij ‘een werkelijk schitterende antieke damesjurk’ had gekocht, overal met zilveren bloemen geborduurd, om voor Ophelia te schilderen, en dat die hem vier pond had gekost, ‘oud en vuil als hij is’. (Tate)

Wat betekenen de bloemen op Ophelia?

De bloemen dragen naast kleur ook betekenissen. Tate verbindt de klaproos met de dood, madeliefjes met onschuld en viooltjes met vergeefse liefde. Deze kleine details verbinden de natuur met Ophelia’s verhaal zonder de hele oever tot één symbool terug te brengen.

De catalogustekst van Tate leest de meeste planten als symbolen. De rozen bij Ophelia’s wang en jurk, en de veldroos op de oever, kunnen herinneren aan haar broer Laërtes, die haar ‘roos van mei’ noemt. Wilg, brandnetel en madeliefje worden geassocieerd met verlaten liefde, pijn en onschuld; de viooltjes die ze als ketting om haar hals draagt, kunnen staan voor trouw, kuisheid of de dood van jonge mensen; en op het water drijven vergeet-mij-nietjes. (Tate)

Het schilderij houdt observatie en literaire verbeelding bijeen. Het water kan worden bestudeerd en de planten kunnen worden benoemd, terwijl de figuur bij een tragedie hoort. Hun ontmoeting maakt de scène tegelijk tastbaar en verontrustend.

Hoe werd Ophelia ontvangen en waar hangt het nu?

Toen het in 1852 in de Royal Academy werd getoond, waren de reacties gemengd. Een criticus van The Times vond het pervers om Ophelia in ‘een overwoekerde sloot’ te dompelen, en zelfs John Ruskin, die Millais steunde en de techniek voortreffelijk vond, plaatste vraagtekens bij de keuze voor een landschap in Surrey. (Wikipedia)

De kunsthandelaar Henry Farrer had het schilderij op 10 december 1851 al van Millais gekocht, voor 300 guineas. Daarna ging het over naar de verzamelaar B. G. Windus, een fervent koper van prerafaëlitische kunst, die het in 1862 doorverkocht voor 748 guineas. (Wikipedia)

Ophelia maakte deel uit van de oorspronkelijke schenking van Sir Henry Tate aan de Tate Gallery, en volgens de herkomstvermelding van het museum werd het in 1894 door hem geschonken. In de collectiegegevens van Tate staat het vermeld als te zien in Tate Britain. (Tate)

Het beeld heeft een lange weg afgelegd. Het bepaalde de dood van Ophelia in Laurence Oliviers verfilming van Hamlet uit 1948, Kylie Minogue bootst de houding na in de videoclip van Nick Caves ‘Where the Wild Roses Grow’, Lars von Trier roept het op in de proloog van zijn film Melancholia uit 2011, en in 2025 verwees Taylor Swift ernaar op de hoes van haar album The Life of a Showgirl. (Wikipedia)

De open mond en de handen houden onze aandacht bij een leven dat nog niet helemaal is verstild. De omringende schoonheid neemt het verdriet niet weg. Ze maakt het contrast tussen de figuur en de levende oever moeilijker te vergeten.