Tryb opowieści

Panny dworskie

Diego Velázquez · 1656 · Olej na płótnie · 320.3 x 279.1 cm · Museo Nacional del Prado

Velázquez buduje królewski portret wokół pytania, kto na kogo patrzy.

Panny dworskie, Diego Velázquez: mała jasnowłosa księżniczka w szerokiej białej sukni stoi w wysokiej, mrocznej sali pałacowej między dwiema kłaniającymi się dwórkami; po lewej malarz przy ogromnym płótnie, z przodu po prawej karlica i duży leżący pies, na tylnej ścianie lustro, a w jasnych drzwiach mężczyzna. — Panny dworskie, Diego Velázquez, 1656. Wikimedia Commons · Diego Velázquez · Panny dworskie · 1656 · Museo Nacional del Prado · Domena publiczna

Rozległa pracownia otwiera się wokół infantki Małgorzaty.
Infantka w bieli stoi między dwiema dwórkami.
Velázquez przystaje przy wysokim płótnie po lewej.
Król i królowa pojawiają się tylko w lustrze na tylnej ścianie.
José Nieto zatrzymuje się w jasnych drzwiach za grupą.
Kilka postaci patrzy na zewnątrz, wciągając nas do pokoju.

Panny dworskie (Las Meninas) to obraz Diega Velázqueza z 1656 roku przedstawiający małą infantkę Małgorzatę wśród dwórek i służby dworskiej, z samym malarzem przy ogromnym płótnie oraz królem i królową odbitymi w lustrze; wisi w Museo del Prado w Madrycie.

Co przedstawiają Panny dworskie?

Pokój otwiera się wokół infantki Małgorzaty, jej dwórek i pracującego malarza. Światło wpada z prawej i wydobywa postacie z głębi wnętrza. Zdaje się, że przybyliśmy w sam środek spotkania.

Velázquez namalował Panny dworskie w 1656 roku. Obraz łączy portret zbiorowy, scenę z pracowni i pytanie o samo patrzenie. Osoby można zidentyfikować, ale dokładna sytuacja nadal dopuszcza różne odczytania.

Museo del Prado, do którego należy obraz, wyjaśnia, że powstał on w 1656 roku w Cuarto del Príncipe madryckiego Alcázaru, czyli w tej samej sali, którą przedstawia. Większość osób otaczających infantkę zidentyfikował pisarz o sztuce Antonio Palomino, którego historia malarzy hiszpańskich, wydana w 1724 roku, poświęciła Pannom dworskim osobny rozdział – jako jedynemu dziełu potraktowanemu w ten sposób. (Museo Nacional del Prado)

Kim są postacie na obrazie Panny dworskie?

Infantka stoi blisko środka, między dwórkami. Jedna klęka, by podać jej małe naczynie, druga pochyla się ku niej. Ich ruchy skupiają uwagę na dziecku, nie usuwając reszty pokoju z pola widzenia.

Według Prado infantce usługują dwie meniny królowej, czyli jej dwórki: María Agustina Sarmiento i Isabel de Velasco. Po prawej stoją Mari Bárbola i Nicolasito Pertusato, który drażni mastifa; za nimi dama dworu Marcela de Ulloa stoi obok guardadamasa, czyli dworskiego opiekuna, a szambelan José Nieto czeka w drzwiach w głębi. (Museo Nacional del Prado)

Po lewej Velázquez stoi przy wielkim płótnie, którego malowanej powierzchni nie widzimy. Cofnął się, trzymając narzędzia w ręku. Jego obecność włącza samo malowanie do sceny dworskiej, dając artyście miejsce wśród królewskiego otoczenia.

Czerwony krzyż na piersi Velázqueza to odznaka Zakonu Santiago, którą otrzymał dopiero w 1659 roku, trzy lata po ukończeniu obrazu. Według Palomina król kazał go domalować po śmierci artysty, a niektórzy mówili, że Filip namalował go sam. U pasa Velázqueza wiszą klucze jego dworskich urzędów: w 1651 roku został mianowany szambelanem pałacu – urząd ten przyniósł mu prestiż, ale zostawiał niewiele czasu na malowanie. (Wikipedia)

José Nieto zatrzymuje się w jasnych drzwiach w głębi. Nie możemy być pewni, czy przychodzi, czy odchodzi. Otaczające go światło otwiera inną drogę przez pokój i prowadzi wzrok w jego głąb.

Kto odbija się w lustrze na Pannach dworskich?

Król i królowa pojawiają się w małym lustrze na tylnej ścianie. Ich odbicia sugerują przestrzeń poza widoczną sceną. Skłaniają nas do zastanowienia, gdzie może stać para królewska i jak nasz punkt widzenia ma się do jej położenia.

Prado identyfikuje twarze w lustrze jako Filipa IV i Mariannę Austriaczkę, rodziców infantki, którzy przyglądają się scenie; muzeum odczytuje tę chwilę jako moment, w którym infantka i jej służba zatrzymują się na widok przybywającej pary królewskiej. Dla muzeum lustro zmienia obraz w rozważanie o samym akcie patrzenia, skłaniając widzów do zastanowienia się nad granicami między malarstwem a rzeczywistością i nad własnym miejscem w scenie. (Museo Nacional del Prado)

O tym, gdzie stoi para królewska, toczono długie spory. Najczęstszy pogląd głosi, że król i królowa pozują do płótna, nad którym pracuje Velázquez, a więc obraz pokazuje salę z ich miejsca; historycy sztuki H. W. Janson i Joel Snyder sugerowali natomiast, że lustro odbija portret na niewidocznym płótnie Velázqueza. Żadna teoria nie zyskała powszechnej zgody. (Wikipedia)

Nie wszystkie postacie patrzą w tę samą stronę. Jedne zajmują się infantką, inne spoglądają na zewnątrz, a pozostałe wydają się pochłonięte własnymi czynnościami. Ta różnorodność nadaje scenie ulotność, choć jej układ jest starannie kontrolowany.

Co działo się z Pannami dworskimi po 1656 roku?

Najwcześniejsze inwentarze nazywały obraz La Familia („Rodzina”). Ucierpiał w pożarze, który w 1734 roku zniszczył Alcázar, i został odrestaurowany przez nadwornego malarza Juana Garcíę de Mirandę, który niemal całkowicie przemalował lewy policzek infantki. Płótno zostało też przycięte zarówno z lewej, jak i z prawej strony. (Wikipedia)

Obraz pozostał w kolekcji królewskiej, przeniesiony do nowego Pałacu Królewskiego w Madrycie, a do Museo del Prado trafił wraz z założeniem muzeum w 1819 roku. Katalog Prado po raz pierwszy nazwał go Las Meninas w 1843 roku. Ze względu na rozmiar, znaczenie i wartość obraz nie jest wypożyczany na wystawy. (Wikipedia)

Dlaczego Panny dworskie są tak sławne?

Prado nazywa tę salę jedną z najbardziej wiarygodnych przestrzeni, jakie kiedykolwiek namalowano w sztuce Zachodu, a obraz – decydującym krokiem ku iluzjonizmowi, w którym Velázquez wychodzi poza podobieństwo, by oddać samo życie. Od czasów Palomina obraz nigdy nie stracił statusu arcydzieła, a niewiele dzieł doczekało się tylu i tak różnorodnych interpretacji. (Museo Nacional del Prado)

Artyści odpowiadają na niego od zawsze. Włoski malarz Luca Giordano nazwał go „teologią malarstwa”, Francisco Goya wykonał według niego akwafortę w 1778 roku, a między sierpniem a grudniem 1957 roku Pablo Picasso namalował 58 interpretacji obrazu i jego postaci, które wypełniają dziś salę Museu Picasso w Barcelonie. (Wikipedia)

Obraz łączy widoczny pokój z przestrzenią przed nim. Niewidoczna strona płótna, lustro i spojrzenia skierowane na zewnątrz pozostawiają nasze położenie zagadką. Patrzymy na dwór, czując zarazem, że być może znaleźliśmy się w jego polu widzenia.