Tryb opowieści

Ofelia

John Everett Millais · 1851-2 · Farba olejna na płótnie · Podobrazie: 76,2 x 111,8 cm; rama: 110,5 x 145,8 x 14,5 cm · Tate

Millais otacza tonącą Ofelię brzegiem, którego drobiazgowe piękno wyostrza tragedię.

Ofelia, John Everett Millais: młoda kobieta w srebrzyście haftowanej sukni unosi się na plecach w ciemnym strumieniu, z twarzą i otwartymi dłońmi zwróconymi ku górze i dryfującymi obok kwiatami; po lewej trzciny, nad nią wierzba, a za nią gęsty zielony brzeg porośnięty roślinami i białymi dzikimi różami. — Ofelia, John Everett Millais, 1851-2. Google Art Project / Wikimedia Commons · John Everett Millais · Ofelia · 1851–2 · Tate · Domena publiczna

To Ofelia z Hamleta Shakespeare’a, tonąca w strumieniu pełnym kwiatów.
Jej twarz zwraca się ku górze między trzcinami.
Gęste trzciny porastają lewy brzeg.
Srebrzysta suknia rozpościera się po wodzie.
Jasne kwiaty płyną obok jej opuszczonej dłoni.
Dzikie róże kwitną nad jej unoszącym się na wodzie ciałem.
Kwiaty nadal kwitną wokół gasnącego życia.

Ofelia to obraz Johna Everetta Millaisa z lat 1851–2 przedstawiający Szekspirowską Ofelię unoszącą się w usłanym kwiatami strumieniu tuż przed utonięciem; należy do Tate i wisi w Tate Britain w Londynie.

Co dzieje się na obrazie Ofelia Millaisa?

Z początku scena wydaje się spokojna: młoda kobieta unosi się w strumieniu, jasna suknia rozpościera się na wodzie, a brzegi porastają rośliny. To jednak Ofelia z Hamleta Shakespeare’a, tonąca pośród obfitości życia.

Millais zatrzymuje scenę w niepokojącym bezruchu. Usta Ofelii są otwarte, dłonie zwrócone ku górze, a suknia rozlewa się po powierzchni. Woda przez chwilę podtrzymuje postać, choć scena prowadzi ku jej śmierci.

Opis katalogowy Tate umieszcza scenę w akcie IV, scenie 7 Hamleta. Doprowadzona do obłędu po tym, jak jej ojca zabija Hamlet, jej ukochany, Ofelia wpada do strumienia, gdy łamie się gałąź, na którą wspina się, by zawiesić swoje wianki. W relacji królowej Gertrudy rozpostarte szaty przez chwilę utrzymują ją na wodzie, a ona śpiewa urywki starych pieśni, dopóki nasiąknięta suknia nie pociągnie jej „ku mulistej śmierci”. (Tate)

Gdzie Millais namalował Ofelię?

Krajobraz nie był pobieżnym tłem. Millais pracował w plenerze nad rzeką Hogsmill koło Ewell, badając brzeg z niemal upartą uwagą. Liście, trawy, rośliny wodne i błoto otrzymują skupienie, które inny malarz zachowałby wyłącznie dla twarzy.

Millais zaczął malować tło w lipcu 1851 roku w Ewell w hrabstwie Surrey, wiernie obserwując naturę, jak wymagały tego założenia Bractwa Prerafaelitów. W liście cytowanym w opisie katalogowym Tate skarżył się, że muchy w Surrey są „bardziej muskularne” niż gdzie indziej, że grożono mu wezwaniem przed sędziego za wtargnięcie na cudzy grunt i niszczenie siana oraz że ryzykował zdmuchnięcie do wody. (Tate)

Podobno pracował nad rzeką Hogsmill nawet po 11 godzin dziennie, sześć dni w tygodniu, przez pięć miesięcy. Gdy w listopadzie zrobiło się wietrznie i spadł śnieg, kazał zbudować szałas z czterech plecionych płotków pokrytych słomą, aby móc dalej malować. (Wikipedia)

Równa uwaga poświęcona postaci i pejzażowi jest kluczowa dla prerafaelickiego charakteru obrazu. Jasne barwy i uważnie obserwowany detal nadają naturze własną siłę. Tragedia rozgrywa się wśród roślin, które nadal rosną.

Millais miał zaledwie 22 lata. Urodzony w Southampton w 1829 roku, w wieku jedenastu lat wstąpił do szkół Royal Academy jako najmłodszy uczeń, jakiego kiedykolwiek przyjęto, i tam poznał Williama Holmana Hunta oraz Dantego Gabriela Rossettiego, z którymi założył Bractwo Prerafaelitów. (Wikipedia)

Kto pozował do Ofelii?

Millais malował postać osobno w pracowni, gdzie Elizabeth Siddal pozowała w wannie z wodą. Gotowy obraz łączy starannie ułożoną pozę z plenerowym krajobrazem. To, co wygląda swobodnie, opiera się na dwóch różnych rodzajach obserwacji.

Modelką była Elizabeth Siddal, ulubienica prerafaelitów, która później poślubiła Rossettiego. Tate odnotowuje, że przez cztery miesiące pozowała w wannie z wodą ogrzewaną od spodu lampami. Gdy pewnego razu lampy zgasły, ciężko się przeziębiła, a jej ojciec groził procesem, dopóki Millais nie zgodził się pokryć rachunków od lekarza. (Tate)

Suknia była prawdziwym antykiem. W marcu 1852 roku Millais pisał, że kupił „naprawdę wspaniałą starodawną suknię damską”, całą w kwiaty ze srebrnego haftu, by namalować ją na Ofelii, i że kosztowała go cztery funty, „choć stara i brudna”. (Tate)

Co oznaczają kwiaty na obrazie Ofelia?

Kwiaty niosą znaczenia, nie tylko barwę. Tate wiąże mak ze śmiercią, stokrotki z niewinnością, a bratki z daremną miłością. Drobne szczegóły łączą naturę z historią Ofelii, nie sprowadzając całego brzegu do jednego symbolu.

Opis Tate odczytuje większość roślin jako symbole. Róże przy policzku i sukni Ofelii oraz róża polna na brzegu mogą przywoływać słowa jej brata Laertesa, który nazywa ją „różą majową”. Wierzba, pokrzywa i stokrotka kojarzą się z porzuconą miłością, bólem i niewinnością; fiołki, które nosi jako łańcuszek na szyi, mogą oznaczać wierność, czystość albo śmierć w młodym wieku; a na wodzie unoszą się niezapominajki. (Tate)

Obraz łączy obserwację z literacką wyobraźnią. Wodę można badać, rośliny nazywać, a postać należy do tragedii. Ich spotkanie czyni scenę jednocześnie namacalną i niepokojącą.

Jak przyjęto Ofelię i gdzie jest dziś?

Gdy obraz pokazano w Royal Academy w 1852 roku, przyjęcie było mieszane. Krytyk „The Times” uznał za przewrotne pogrążenie Ofelii w „zarośniętym chwastami rowie”, a nawet John Ruskin, który wspierał Millaisa i uważał technikę za znakomitą, kwestionował wybór pejzażu z Surrey. (Wikipedia)

Marszand Henry Farrer kupił obraz od Millaisa już 10 grudnia 1851 roku za 300 gwinei. Następnie trafił do kolekcjonera B. G. Windusa, zapalonego nabywcy sztuki prerafaelitów, który odsprzedał go w 1862 roku za 748 gwinei. (Wikipedia)

Ofelia należała do pierwotnego daru sir Henry’ego Tate’a dla Tate Gallery, a nota o pochodzeniu w muzeum odnotowuje, że przekazał ją w 1894 roku. Karta kolekcji Tate podaje, że obraz jest eksponowany w Tate Britain. (Tate)

Ten obraz zawędrował daleko. Ukształtował scenę śmierci Ofelii w filmowym Hamlecie Laurence’a Oliviera z 1948 roku, Kylie Minogue naśladuje tę pozę w teledysku do piosenki Nicka Cave’a „Where the Wild Roses Grow”, Lars von Trier przywołuje go w prologu swojego filmu Melancholia z 2011 roku, a w 2025 roku Taylor Swift nawiązała do niego na okładce albumu The Life of a Showgirl. (Wikipedia)

Otwarte usta i dłonie zatrzymują uwagę na życiu, które jeszcze nie całkiem zamarło. Otaczające piękno nie usuwa żalu. Sprawia, że kontrast postaci z żywym brzegiem trudniej zapomnieć.