Ο εφιάλτης

Ο «Εφιάλτης» είναι πίνακας του 1781 του Γιόχαν Χάινριχ Φίσλι που απεικονίζει μια κοιμισμένη γυναίκα ξαπλωμένη πλάγια στο κρεβάτι, ενώ ένας δαίμονας κουρνιάζει στο στήθος της και ένα κεφάλι αλόγου προβάλλει μέσα από τις κουρτίνες· βρίσκεται στο Ινστιτούτο Τεχνών του Ντιτρόιτ.

Το έργο του Γιόχαν Χάινριχ Φίσλι Ο εφιάλτης (1781) μετατρέπει το συναίσθημα ενός τρομακτικού ονείρου σε μια σκηνή που μπορούμε να κοιτάξουμε. Μια γυναίκα ξαπλώνει σε ένα κρεβάτι, ένα μικρό πλάσμα κάθεται στο στήθος της, και ένα κεφάλι αλόγου εμφανίζεται από το σκοτάδι. Το Ινστιτούτο Τεχνών του Ντιτρόιτ εξηγεί τη σκηνή ως μια εικόνα της αγωνίας του κοιμισμένου, παρά ως μια κυριολεκτική θέα του ονείρου της.

Τι σημαίνει ο πίνακας Ο εφιάλτης;

Ο πίνακας κάνει τον φόβο να φαίνεται φυσικός. Το κεφάλι και τα χέρια της γυναίκας πέφτουν προς τα πίσω ενώ το πλάσμα κάθεται όρθιο πάνω της. Διαβασμένες μαζί, αυτές οι στάσεις υποδηλώνουν ευαλωτότητα και πίεση. Αυτός είναι ένας τρόπος ανάγνωσης της ορατής διάταξης· η εικόνα δεν μας λέει μια ολοκληρωμένη ιστορία με ένα μοναδικό επίλυτο τέλος.

Τι είναι το πλάσμα στο στήθος της γυναίκας;

Είναι ένας ίνκουμπους (incubus), ένα δαιμονικό πλάσμα. Η καταγραφή του Βρετανικού Μουσείου για την χαλκογραφία του Thomas Burke του 1783, βασισμένη στο έργο ζωγραφικής , αναγνωρίζει την φιγούρα με αυτό το όνομα. Κοιτάξτε το όρθιο σώμα του σε αντίθεση με τη χαλαρή στάση της γυναίκας: η μικρότερη φιγούρα γίνεται η κυρίαρχη παρουσία λόγω της θέσης που της δίνει ο Φίσλι.

Τι προσθέτει το άλογο στην σκηνή;

Το άλογο εμφανίζεται πίσω από την κουρτίνα, με φωτεινά μάτια να ξεχωρίζουν σε σκοτεινό φόντο. Μας προσφέρει ένα ακόμη πρόσωπο να αντιμετωπίσουμε αφού παρατηρήσουμε το πλάσμα. Το δωμάτιο περιέχει αναγνωρίσιμα έπιπλα, αλλά αυτός ο αναπάντεχος επισκέπτης το κάνει να νιώθει ασταθές. Αυτό το οπτικό αποτέλεσμα είναι πιο σαφές από οποιοδήποτε ισχυρισμό ότι κάθε αντικείμενο έχει ένα σταθερό συμβολικό νόημα.

Δοκιμάστε να κοιτάξετε: ακολουθήστε το φως

Ξεκινήστε με το χλωμό φόρεμα της γυναίκας. Ακολουθήστε το φως πάνω στο σώμα της και μετά κοιτάξτε προς το πλάσμα και στα μάτια του αλόγου. Σημειώστε πόση λίγη λεπτομέρεια χρειάζεται ο Φίσλι στο γύρω σκοτάδι. Οι τρεις φιγούρες κρατούν την προσοχή μας ενώ μεγάλο μέρος του δωματίου απομακρύνεται. Τώρα επιστρέψτε στο σύνολο του πίνακα: έχει η φωτεινότερη περιοχή αρχίσει να φαίνεται ως η πιο εκτεθειμένη;

Γιατί είναι διάσημο το Ο εφιάλτης;

Η εικόνα κυκλοφόρησε πέρα από τον αρχικό καμβά. Το Βρετανικό Μουσείο φιλοξενεί την χαλκογραφία του Μπερκ, που δημοσιεύτηκε το 1783, και μια πολιτική παρωδία του 1784 που αναδιατάσσει τη σύνθεσή της. Το Ινστιτούτο Τεχνών του Ντιτρόιτ καταγράφει επίσης ότι μία αναπαραγωγή κρεμόταν στο διαμέρισμα του Σίγκμουντ Φρόυντ στη Βιέννη τη δεκαετία του 1920. Αυτά είναι τεκμηριωμένα παραδείγματα της συνεχούς απήχησης της εικόνας, παρά απόδειξη μιας μοναδικής προσχεδιασμένης ερμηνείας.

Πού βρίσκεται ο αρχικός πίνακας;

Το λάδι ζωγραφικής του 1781 ανήκει στο Ινστιτούτο Τεχνών του Ντιτρόιτ, αριθμό εισαγωγής 55.5.A. Η εγγραφή συλλογής του δίνει τις διαστάσεις, την ιστορία ιδιοκτησίας και τις πληροφορίες για την τρέχουσα έκθεση.

Γιατί ζωγράφισε ο Φίσλι τον «Εφιάλτη»;

Σύμφωνα με την αγγλική Βικιπαίδεια, ο πίνακας πιθανότατα εμπνεύστηκε από τα όνειρα σε κατάσταση εγρήγορσης που βίωναν ο Φίσλι και οι σύγχρονοί του, τα οποία συνέδεαν με λαϊκές ιστορίες για δαίμονες και μάγισσες που κυρίευαν όσους κοιμούνταν μόνοι. Η αγγλική λέξη nightmare («εφιάλτης») προέρχεται από τη μάρα, ένα πνεύμα της σκανδιναβικής μυθολογίας που στελνόταν να βασανίζει ή να πνίγει τους κοιμισμένους. Ένα προκαταρκτικό σχέδιο με κιμωλία δεν έχει άλογο, οπότε ο Φίσλι ίσως το πρόσθεσε εκ των υστέρων. (Wikipedia)

Ορισμένοι ιστορικοί της τέχνης διαβάζουν τον πίνακα και ως προσωπικό. Λίγα χρόνια νωρίτερα, στη Ζυρίχη, ο Φίσλι είχε ερωτευτεί την Άννα Λάντολτ, ανιψιά του φίλου του Γιόχαν Κάσπαρ Λαφάτερ· ο πατέρας της δεν ενέκρινε την πρότασή του, και εκείνη σύντομα παντρεύτηκε έναν φίλο της οικογένειας. Ο ιστορικός της τέχνης Χ. Β. Τζάνσον υποστήριξε ότι η κοιμισμένη γυναίκα αναπαριστά εκείνη και ο δαίμονας τον ίδιο τον Φίσλι. Ένα ημιτελές πορτρέτο κοριτσιού στην πίσω πλευρά του καμβά ίσως την απεικονίζει. (Wikipedia)

Ποιος ήταν ο Γιόχαν Χάινριχ Φίσλι (Χένρι Φιούζελι);

Ο Χένρι Φιούζελι (1741–1825) γεννήθηκε ως Γιόχαν Χάινριχ Φίσλι στη Ζυρίχη, το δεύτερο από τα 18 παιδιά ενός ζωγράφου πορτρέτων και τοπίων. Χειροτονήθηκε ιερέας το 1761, αλλά αναγκάστηκε να φύγει από την Ελβετία αφού βοήθησε τον Λαφάτερ να ξεσκεπάσει έναν άδικο δικαστικό άρχοντα. Στην Αγγλία ο Τζόσουα Ρέινολντς τον συμβούλευσε να αφοσιωθεί στην τέχνη, και από το 1770 έως το 1778 έζησε στην Ιταλία, όπου άλλαξε το όνομά του στο πιο ιταλικό στο άκουσμα Fuseli (Φιούζελι). (Wikipedia)

Πέρασε μεγάλο μέρος της σταδιοδρομίας του στη Βρετανία, και πολλά από τα επιτυχημένα έργα του, ανάμεσά τους και ο «Εφιάλτης», απεικονίζουν υπερφυσικές εμπειρίες. Ζωγράφισε για την Πινακοθήκη Σαίξπηρ του Τζον Μπόιντελ, έγινε καθηγητής ζωγραφικής και έφορος στη Βασιλική Ακαδημία και επηρέασε νεότερους Βρετανούς καλλιτέχνες, ανάμεσά τους τον Ουίλιαμ Μπλέικ. (Wikipedia)

Τι απέγινε ο «Εφιάλτης» μετά το 1782;

Ο Φίσλι είχε εκθέσει πολλές φορές στη Βασιλική Ακαδημία χωρίς επιτυχία, όμως οι κριτικοί αντέδρασαν με τρομαγμένη γοητεία όταν ο «Εφιάλτης» εκτέθηκε εκεί το 1782. Σύμφωνα με την αγγλική Βικιπαίδεια, έγινε το πρώτο του εμπορικά επιτυχημένο έργο: το πρωτότυπο πουλήθηκε για είκοσι γκινέες, ενώ η χαλκογραφία του Τόμας Μπερκ απέφερε στον εκδότη της, Τζον Ραφαήλ Σμιθ, περισσότερες από 500 λίρες. Ο Φίσλι ζωγράφισε κι άλλες εκδοχές, από τις οποίες σώζονται τουλάχιστον τρεις· η σημαντικότερη, του 1790–91, βρίσκεται στο Μουσείο Γκαίτε της Φρανκφούρτης. (Wikipedia)

Το Ινστιτούτο Τεχνών του Ντιτρόιτ καταγράφει τους κατόχους του καμβά. Ο πρώτος στον κατάλογο είναι ο σερ Μπρουκ Μπούθμπι του Άσμπορν Χολ στο Ντάρμπισαϊρ. Ως το 1879 ανήκε στον Χ. Χάσκετ Σμιθ, και την ίδια χρονιά εμφανίστηκε στη χειμερινή έκθεση παλαιών δασκάλων της Βασιλικής Ακαδημίας. Δημοπρατήθηκε στον οίκο Christie’s στο Λονδίνο στις 9 Μαΐου 1896, αργότερα ανήκε στον κόμη του Χάροουμπι και πέρασε από εμπόρους στο Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη πριν τον αγοράσει το μουσείο το 1955. (Detroit Institute of Arts)

Εξήγηση από το Everyday A Painting. Τα αρχεία του μουσείου υποστηρίζουν την ταυτότητα και τις ιστορικές λεπτομέρειες· η άσκηση παρατήρησης προσφέρει την ανάγνωσή μας της ορατής σύνθεσης.

Παλιός πίνακας, πολύ σύγχρονος φόβος.

Οι λεπτομέρειες με μια ματιά

1. 1 Μια γυναίκα κείτεται άτονη σε κρεβάτι με κόκκινο κάλυμμα.
2. 2 Το λευκό φόρεμά της διασχίζει το σκοτεινό δωμάτιο.
3. 3 Ένας ίνκουμπους, δαίμονας εφιαλτών, κάθεται στο στήθος της.
4. 4 Χλωμό κεφάλι αλόγου ξεπροβάλλει από την κουρτίνα.
5. 5 Κόκκινες πτυχές χύνονται κάτω από το λευκό φόρεμα.
6. 6 Το χαλαρό της μπράτσο κρέμεται έξω από το στρώμα.
7. 7 Ο Φουζέλι δίνει δικό του σώμα στο βάρος του εφιάλτη.

Δείτε το από κοντά

Detroit Institute of Arts · Detroit

Ελέγξτε τα εκθέματα, τις ειδικές ημερομηνίες και τους όρους εισόδου.

Επίσημες πληροφορίες για επισκέπτες ↗

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Ο εφιάλτης — Detroit Institute of Arts
• Βιογραφία του καλλιτέχνη: Γιόχαν Χάινριχ Φίσλι (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)
• Ο εφιάλτης (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)

Εξερευνήστε έναν ακόμη πίνακα

• Ο έκπτωτος άγγελος — Αλεξάντρ Καμπανέλ

  Ο Καμπανέλ δείχνει τον έκπτωτο Σατανά να κρύβει τη ντροπή του, ενώ οι άγγελοι που έχασε υψώνονται πίσω του.

• Αγωνία — Άουγκουστ Φρίντριχ Άλμπρεχτ Σενκ

  Μια προβατίνα φυλάει το νεκρό αρνί της, ενώ οι κουρούνες που περιμένουν δίνουν στο ζωικό πένθος το βάρος δημόσιας τραγωδίας.

• Αυτοπροσωπογραφία με τον Θάνατο να παίζει βιολί — Άρνολντ Μπέκλιν

  Ο Θάνατος σκύβει πάνω από τον ώμο του Μπέκλιν παίζοντας βιολί, ενώ ο ζωγράφος ακούει με παλέτα και πινέλο.

• Ο πληγωμένος άγγελος — Hugo Simberg

  Ο Σίμπεργκ τοποθετεί έναν πληγωμένο άγγελο με επίδεσμο σε φορείο ανάμεσα σε δύο σοβαρά αγόρια.

Περιηγηθείτε σε κάθε ιστορία πίνακα · Συχνές ερωτήσεις