Λειτουργία ιστορίας
Ο έκπτωτος άγγελος
Ο Καμπανέλ δείχνει τον έκπτωτο Σατανά να κρύβει τη ντροπή του, ενώ οι άγγελοι που έχασε υψώνονται πίσω του.
- Δεν είναι τέρας. Είναι ο Σατανάς, που μόλις έπεσε από τον Παράδεισο.
- Ένα δάκρυ. Αλλά κοίτα το μάτι: αυτό είναι οργή.
- Χέρια πάνω στο πρόσωπο. Ντροπή και περηφάνια, σε μία κίνηση.
- Μια φτερούγα φτιαγμένη για να πετά. Τώρα απλώς ξαπλώνει πάνω της.
- Πίσω του, άγγελοι τραγουδούν. Ο Καμπανέλ είπε πως η χαρά τους ήταν, πάνω κάτω, το θέμα.
- Εκεί πάνω, φως. Εδώ κάτω, αγκάθια.
- Η ετυμηγορία του Καμπανέλ: νικημένος, αλλά ακόμα περήφανος, απελπισμένος, εκδικητικός.
Ο «Έκπτωτος άγγελος» είναι πίνακας του 1847 του Αλεξάντρ Καμπανέλ που απεικονίζει τον Εωσφόρο αμέσως μετά την πτώση του από τον Ουρανό, να κρύβει το πρόσωπό του πίσω από τα σταυρωμένα χέρια του, ενώ ένα δάκρυ οργής και ντροπής κυλά από το ορατό μάτι του· εκτίθεται στο Μουσείο Φαμπρ στο Μονπελιέ.
Ποιος είναι ο έκπτωτος άγγελος;
Ο Καμπανέλ τοποθετεί το πεσμένο σώμα κοντά στην κάτω άκρη του καμβά, ενώ οι άλλοι άγγελοι υψώνονται πίσω του. Η σύνθεση χωρίζει δύο κόσμους: μία μορφή μένει στο έδαφος, αποκομμένη από το φως και την κίνηση επάνω.
Ζωγραφισμένο το 1847, όταν ο Καμπανέλ σπούδαζε στη Ρώμη, το έργο δείχνει τον Σατανά μετά την πτώση από τον Παράδεισο. Σε επιστολή προς τον Αλφρέντ Μπρυγιάς, ο καλλιτέχνης τον περιέγραψε ως ηττημένο, αλλά ακόμη περήφανο, απελπισμένο και εκδικητικό. Αυτά τα αντικρουόμενα συναισθήματα διαμορφώνουν ολόκληρη τη μορφή. (Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ)
Γιατί κλαίει ο έκπτωτος άγγελος;
Το μάτι μάς τραβά κοντά. Ένα δάκρυ πιάνει το φως κάτω από ένα οργισμένο βλέμμα. Ο Καμπανέλ δίνει στην ηττημένη μορφή εξιδανικευμένη ομορφιά, κάνοντας τον πόνο ορατό χωρίς να απαλύνει τον θυμό.
Τα σταυρωμένα χέρια κρύβουν μέρος του προσώπου και κλείνουν το σώμα απέναντι στον κόσμο. Η στάση μπορεί να διαβαστεί ως άμυνα και άρνηση. Ντροπή και περηφάνια κατοικούν στην ίδια χειρονομία.
Τι σημαίνει ο πίνακας;
Η γαλαζόμαυρη φτερούγα βρίσκεται κάτω από το σώμα σαν μαξιλάρι. Τα σκούρα φτερά αντιπαρατίθενται στο χλωμό δέρμα και συνδέουν την όμορφη μορφή με το σκιερό έδαφος. Κάτι που κάποτε συνδεόταν με την πτήση τώρα σηκώνει το βάρος του.
Οι μακρινοί άγγελοι κινούνται μέσα στο φως και ψάλλουν τη δόξα του Θεού, όπως εξήγησε ο Καμπανέλ στην επιστολή. Η ευτυχία τους θυμίζει τη λαμπρότητα που έχασε ο Σατανάς. Η κίνησή τους κάνει την ακινησία και την απομόνωσή του πιο οδυνηρές. (Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ)
Βράχοι και αγκαθωτή βλάστηση περιβάλλουν την έκπτωτη μορφή. Το τραχύ έδαφος αντιπαρατίθεται στον ανοιχτό ουρανό και στη λειότητα του σώματος. Η εξορία αποκτά τόπο και υφή.
Η ίδια η πτώση έχει ήδη τελειώσει· ο πίνακας μένει στις συναισθηματικές συνέπειές της. Το δάκρυ, τα χέρια και το ακίνητο βλέμμα κρατούν μαζί τη θλίψη και την ανυπακοή. Ο Καμπανέλ κάνει την ήττα να μοιάζει εσωτερικά ανεπίλυτη.
Πώς γεννήθηκε ο «Έκπτωτος άγγελος» του Καμπανέλ;
Το 1845 ο Καμπανέλ κέρδισε υποτροφία του Βραβείου της Ρώμης (Prix de Rome), που τον έστειλε στη Γαλλική Ακαδημία στη Βίλα Μέδικι. Οι υπότροφοι έπρεπε να στέλνουν έργα στο Παρίσι για να δείχνουν την πρόοδό τους, και ο «Έκπτωτος άγγελος», ζωγραφισμένος στη Ρώμη το 1847, ήταν η δεύτερη από αυτές τις υποχρεωτικές αποστολές του (envois). (Wikipedia)
Σε επιστολή από τη Ρώμη προς τον συλλέκτη από το Μονπελιέ Αλφρέντ Μπρυγιάς, για τον οποίο ζωγράφιζε και άλλους πίνακες, ο Καμπανέλ εξήγησε την ιδέα του. Ήθελε να βάλει δίπλα δίπλα δύο φύσεις: η μία καταδικασμένη στο κακό, στη δυστυχία και στην πτώση, η άλλη αγνή και άσπιλη, να υψώνεται ακτινοβόλα προς τον Θεό και να τον δοξάζει. «Αυτή η αντίθεση της ευτυχίας, που θυμίζει στον Σατανά την περασμένη του λαμπρότητα», έγραφε, «είναι λίγο πολύ το θέμα του πίνακα.» (Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ)
Είναι ο «Έκπτωτος άγγελος» εμπνευσμένος από τον «Χαμένο Παράδεισο»;
Η επιστολή του Καμπανέλ δεν κατονομάζει κάποιο κείμενο, αλλά ο φάκελος τεκμηρίωσης του Μουσείου Φαμπρ συνδέει το θέμα με την επίδραση του «Χαμένου Παραδείσου» του Τζον Μίλτον, του οποίου ο περήφανος και ηττημένος Σατανάς διαμόρφωσε τη ρομαντική εικόνα του έκπτωτου αγγέλου. Ο ίδιος φάκελος καταγράφει έναν παλαιότερο «Έκπτωτο άγγελο» του ζωγράφου Τασσάρ, που παρουσιάστηκε στο Σαλόν του Παρισιού του 1844. (Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ)
Όποιες κι αν είναι οι πηγές του, ο πίνακας περιορίζει την ιστορία σε μία μορφή και μία στιγμή. Δεν υπάρχει μάχη ούτε βουτιά μέσα στον ουρανό, μόνο το μετά: ο επαναστάτης εγκαταλελειμμένος στο έδαφος, ενώ ο ουρανός που αμφισβήτησε συνεχίζει χωρίς αυτόν.
Ποιος ήταν ο Αλεξάντρ Καμπανέλ;
Ο Αλεξάντρ Καμπανέλ (1823–1889) γεννήθηκε στο Μονπελιέ και μπήκε στα δεκαεπτά του στη Σχολή Καλών Τεχνών (École des Beaux-Arts) του Παρισιού, όπου μαθήτευσε κοντά στον Φρανσουά-Εντουάρ Πικό. Μετά τα χρόνια του στη Ρώμη έγινε ένας από τους πιο επιτυχημένους ζωγράφους της Δεύτερης Γαλλικής Αυτοκρατορίας. (Wikipedia)
Ο Ναπολέων Γ΄ αγόρασε τη «Γέννηση της Αφροδίτης» του στο Σαλόν του 1863, τη χρονιά που ο Καμπανέλ εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Καλών Τεχνών, και από το 1864 δίδαξε στη Σχολή Καλών Τεχνών ως τον θάνατό του. Κριτικοί όπως ο Εμίλ Ζολά τον κατηγόρησαν αργότερα ότι αντιστεκόταν στη μοντέρνα ζωγραφική. Ο «Έκπτωτος άγγελος» τον δείχνει χρόνια πριν από αυτή τη δόξα, να δουλεύει ένα έντονα συναισθηματικό ρομαντικό θέμα. (Wikipedia)
Πώς έφτασε ο «Έκπτωτος άγγελος» στο Μουσείο Φαμπρ;
Ο Καμπανέλ κράτησε τον καμβά: ένα βιβλίο που εκδόθηκε το 1888 τον αναπαρήγαγε κρεμασμένο ψηλά στον πίσω τοίχο του παρισινού εργαστηρίου του. Μετά τον θάνατό του, τον Ιανουάριο του 1889, η οικογένειά του τον πρόσφερε στο μουσείο της γενέτειράς του, περιγράφοντάς τον σε επιστολή της 17ης Ιουλίου 1889 ως «μία από τις καλύτερες αποστολές από τη Ρώμη του εκλιπόντος δασκάλου». Το Μουσείο Φαμπρ τον παρέλαβε στις 27 Ιουλίου 1889. (Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ)
Η ζωή του εκεί δεν ήταν εύκολη. Σύμφωνα με τον φάκελο του μουσείου, το 1943, καθώς τον κατέβαζαν, ο πίνακας έπεσε πάνω σε μια σκάλα και υπέστη μεγάλα σκισίματα· αποκαταστάθηκε το 1975. Σήμερα η εικόνα ταξιδεύει πολύ πέρα από το Μονπελιέ και κυκλοφορεί συχνά στο διαδίκτυο απλώς ως «ο Εωσφόρος που κλαίει». (Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ)
Ο «Έκπτωτος άγγελος» σε βάθος: γιατί κλαίει, τι απέγινε ο πίνακας και τι σημαίνει
Ταυτότητα έργου
- Τίτλος: Ο έκπτωτος άγγελος
- Καλλιτέχνης: Αλεξάντρ Καμπανέλ
- Χρονολογία: 1847
- Τεχνική: Λάδι σε καμβά
- Διαστάσεις: 120,5 x 196,5 cm
- Συλλογή: Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ
Γιατί κλαίει ο έκπτωτος άγγελος; Ένα δάκρυ που δεν είναι μετάνοια
Ένας άγγελος διωγμένος από τον ουρανό, που κλαίει. Οι περισσότεροι θα φαντάζονταν δάκρυα μεταμέλειας ή εξομολόγησης. Όμως το δάκρυ στον «Έκπτωτο άγγελο» του Καμπανέλ δεν μοιάζει να είναι τέτοιο. Το μοναδικό μάτι που φαίνεται πίσω από το μπράτσο του είναι υγρό από δάκρυα και φλέγεται από οργή.
Το κλειδί βρίσκεται στα λόγια του ίδιου του ζωγράφου. Σε επιστολή από τη Ρώμη προς τον Αλφρέ Μπρυγιά, συλλέκτη από το Μονπελιέ, ο Καμπανέλ περιέγραψε αυτόν τον Σατανά ως νικημένο αλλά ακόμη περήφανο, απελπισμένο και εκδικητικό. Έγραψε επίσης ότι ήθελε να αντιπαραθέσει δύο φύσεις: η μία καταδικασμένη στο κακό, στη δυστυχία και στην πτώση, και οι αγνοί που ανυψώνονται, ακτινοβόλοι, προς τον Θεό. Η ευτυχία των αγγέλων πίσω του θυμίζει στον Σατανά τη δόξα που κάποτε είχε. Αυτή η αντίθεση, έγραφε ο Καμπανέλ, ήταν πάνω κάτω το θέμα του πίνακα.
Διαβασμένο έτσι, το δάκρυ μοιάζει με το δάκρυ κάποιου που αναγκάζεται να παρακολουθεί ό,τι έχασε. Τα σταυρωμένα χέρια κρύβουν τη ντροπή του, αλλά δεν είναι παράδοση. Ντροπή, περηφάνια και οργή μοιράζονται ένα πρόσωπο και μία κίνηση, και ίσως γι’ αυτό αυτός ο έκπτωτος άγγελος προκαλεί ταυτόχρονα συμπάθεια και αμηχανία.
Η επιστολή του Καμπανέλ δεν κατονομάζει λογοτεχνική πηγή. Η τεκμηρίωση του Μουσείου Φαμπρ, ωστόσο, συνδέει το θέμα με την επίδραση του «Χαμένου Παραδείσου» του Μίλτον. Ο περήφανος, νικημένος Σατανάς, ο έκπτωτος άγγελος που καλλιέργησαν οι Ρομαντικοί, μοιάζει να ζει και στο πινέλο του νεαρού ζωγράφου.
Πηγές: flora-api.montpellier3m.fr · flora-api.montpellier3m.fr
Τι απέγινε ο «Έκπτωτος άγγελος»; Από τον τοίχο του ατελιέ στο μουσείο της γενέτειρας και στον «Εωσφόρο που κλαίει»
Ακόμη κι όταν έγινε ένας από τους πιο επιτυχημένους ζωγράφους της Γαλλίας της Δεύτερης Αυτοκρατορίας, ο Καμπανέλ δεν αποχωρίστηκε ποτέ αυτό το πρώιμο έργο. Σε βιβλίο που εκδόθηκε το 1888 ο «Έκπτωτος άγγελος» φαίνεται κρεμασμένος ψηλά στον πίσω τοίχο του ατελιέ του στο Παρίσι. Ζωγραφισμένος το 1847, έμεινε μαζί του πάνω από σαράντα χρόνια.
Όταν ο Καμπανέλ πέθανε τον Ιανουάριο του 1889, η οικογένειά του πρόσφερε τον πίνακα στο μουσείο του Μονπελιέ, της γενέτειράς του. Σε επιστολή με ημερομηνία 17 Ιουλίου, χαρακτήρισε τον «Έκπτωτο άγγελο» ένα από τα καλύτερα έργα που είχε στείλει από τη Ρώμη ο εκλιπών δάσκαλος. Το Μουσείο Φαμπρ τον παρέλαβε μόλις δέκα μέρες αργότερα, στις 27 Ιουλίου.
Η ζωή στον τόπο του δεν ήταν ήσυχη. Σύμφωνα με τα αρχεία του μουσείου, το 1943 ο πίνακας έπεσε πάνω σε μια σκάλα την ώρα που τον κατέβαζαν, και ο καμβάς σκίστηκε σοβαρά. Αποκαταστάθηκε μόλις το 1975. Ο πίνακας ενός αγγέλου που έπεσε έπεσε κι ο ίδιος, και περίμενε πάνω από τριάντα χρόνια για φροντίδα.
Σήμερα, μακριά από το Μονπελιέ, κυκλοφορεί ευρέως στο διαδίκτυο ως «ο Εωσφόρος που κλαίει». Πάνω από 170 χρόνια μετά τη δημιουργία του, εκείνο το όμορφο πρόσωπο, γεμάτο οργή και ντροπή, εξακολουθεί να ταράζει όσους το κοιτάζουν.
Πηγές: flora-api.montpellier3m.fr · flora-api.montpellier3m.fr · en.wikipedia.org
Με λίγα λόγια: τι λέει το μοναδικό δάκρυ του έκπτωτου αγγέλου
Το δάκρυ στον «Έκπτωτο άγγελο» δεν είναι δάκρυ μεταμέλειας ενός αμαρτωλού. Ενώ οι άγγελοι ανεβαίνουν μέσα στο φως πίσω του, εκείνος που έχασε τα πάντα μένει στο έδαφος, κρατώντας σφιχτά τη ντροπή και την οργή του. Μόλις γνωρίσετε την αντίθεση που περιέγραψε ο Καμπανέλ στην επιστολή του, το δάκρυ σε εκείνο το μοναδικό μάτι διαβάζεται σαν μια καρδιά που δεν έχει δεχτεί ακόμη την ήττα.
Ο Καμπανέλ δεν ζωγράφισε την πτώση, αλλά τον νου μετά από αυτήν. Ίσως γι’ αυτό ο πίνακας εξακολουθεί να τραβά τον κόσμο. Αν σταθείτε ποτέ μπροστά του, κοιτάξτε πρώτα εκείνο το μοναδικό μάτι και ύστερα σηκώστε το βλέμμα στον ουρανό πίσω του. Τι έχασε θα γίνει φανερό με μια ματιά.
Οι λεπτομέρειες με μια ματιά
Πού βρίσκεται ο πίνακας «Ο έκπτωτος άγγελος»;
Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ
Ελέγξτε τα εκθέματα, τις ειδικές ημερομηνίες και τους όρους εισόδου.
Επίσημες πληροφορίες για επισκέπτες ↗Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Ο έκπτωτος άγγελος — Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ
- Σχόλιο του μουσείου — Μουσείο Φαμπρ, Μονπελιέ
- Βιογραφία του καλλιτέχνη: Αλεξάντρ Καμπανέλ (Βικιπαίδεια)
- Ο έκπτωτος άγγελος (Βικιπαίδεια)