Λειτουργία ιστορίας
Πανδαιμόνιο
Ο Τζον Μάρτιν φαντάζεται το παλάτι των δαιμόνων από τον «Χαμένο Παράδεισο» του Μίλτον, πάνω από λάβα κάτω από σκοτεινό ουρανό.
- Η Κόλαση έχει πρωτεύουσα. Είναι αυτή εδώ.
- Εκείνη η μικρή μορφή κάτω δεξιά; Ο Σατανάς. Κατά το Λούβρο, υψώνει το παλάτι με μια ανάσα.
- Στο ποίημα του Μίλτον δεν χτίζεται. Αναδύεται από τη γη «σαν αναθυμίαση».
- Ποτάμια κόκκινης λάβας το φωτίζουν από κάτω.
- Κι αυτές οι κουκκίδες; Δαίμονες. Για να χωρέσουν μέσα, λέει το ποίημα, μικραίνουν.
- Ο καπνός κλείνει πάνω από τους πύργους. Τεράστιο, κι όμως πνιγηρό.
- Τη λέξη την έπλασε ο Μίλτον: «όλοι οι δαίμονες». Σήμερα, πανδαιμόνιο σημαίνει απλώς χάος.
Το «Πανδαιμόνιο» είναι πίνακας του 1841 που φιλοτέχνησε ο Τζον Μάρτιν και δείχνει τον Σατανά να υψώνει το Πανδαιμόνιο, το παλάτι των δαιμόνων στον «Χαμένο Παράδεισο» του Μίλτον, πάνω από ένα τοπίο πυρακτωμένης λάβας· ανήκει στο Μουσείο του Λούβρου, στο Παρίσι.
Τι δείχνει το Πανδαιμόνιο του Τζον Μάρτιν;
Το παλάτι είναι τεράστιο, ο ουρανός σχεδόν μαύρος και η γη κάτω λάμπει από φωτιά. Ο Τζον Μάρτιν κάνει την Κόλαση συντριπτική μέσα από την κλίμακα. Το κτήριο μοιάζει ικανό να απορροφήσει τα πάντα γύρω του, μαζί με τις μικροσκοπικές μορφές στην άκρη του.
Το θέμα προέρχεται από τον «Χαμένο Παράδεισο» του Μίλτον. Το Πανδαιμόνιο είναι το παλάτι όπου συγκεντρώνονται οι έκπτωτοι δαίμονες. Ο Μάρτιν δίνει στον φανταστικό τόπο κίονες, τείχη και πύργους, μετατρέποντας ένα λογοτεχνικό όραμα σε απέραντη αρχιτεκτονική παρουσία.
Τι είναι το Πανδαιμόνιο στον Χαμένο Παράδεισο του Μίλτον;
Κάτω δεξιά ο Σατανάς στέκεται μπροστά στην κατασκευή. Το Λούβρο τον περιγράφει να φέρνει το παλάτι στην ύπαρξη. Το μικρό του μέγεθος κάνει την αντίθεση έντονη: μία μορφή συνδέεται με θέαμα πολύ μεγαλύτερό της.
Κόκκινη λάβα διασχίζει τον κάτω κόσμο και ρίχνει το χρώμα της στη σκοτεινή αρχιτεκτονική. Δίνει στο κτήριο επικίνδυνη λαμπρότητα. Το φως μάς τραβά προς το παλάτι, ενώ η γύρω φωτιά κάνει την έλξη ανήσυχη.
Τη λέξη την επινόησε ο Μίλτον. Οι εκδόσεις Oxford University Press σημειώνουν ότι το pandemonium πλάστηκε στον «Χαμένο Παράδεισο» με το ελληνικό πρόθημα παν-, όλα, και ότι για τον Μίλτον ήταν η πρωτεύουσα της κόλασης. Στο Βιβλίο Α΄ το παλάτι δεν χτίζεται μέσα σε χρόνια: ένα πελώριο οικοδόμημα αναδύεται από τη γη «σαν αναθυμίαση». Το Λούβρο συνδέει τον πίνακα με τους στίχους 710 έως 719 του ποιήματος και περιγράφει τον Σατανά, όρθιο στο πρώτο πλάνο δεξιά, να δημιουργεί με μια πνοή το παλάτι που θα στεγάσει τη συνέλευση όλων των δαιμόνων. Λίγο αργότερα στο ποίημα, για να χωρέσουν στην αίθουσά του, οι δαίμονες μικραίνουν στις πιο μικρές μορφές. (Oxford University Press)
Πώς έστησε ο Τζον Μάρτιν τη σκηνή;
Κάτω από την κατασκευή μικρές μορφές κάνουν την απεραντοσύνη αίσθηση πλήθους. Βλέπουμε ότι ο τόπος κατοικείται, αλλά η κλίμακα εμποδίζει τα άτομα να γίνουν κέντρο της προσοχής. Η συγκέντρωση ανήκει στο κτήριο όσο και στις μορφές.
Μακριές σειρές και επαναλαμβανόμενες αρχιτεκτονικές μορφές κάνουν το όραμα να φαίνεται τακτοποιημένο. Ο Μάρτιν δεν βασίζεται μόνο στη σύγχυση για να κάνει την Κόλαση τρομακτική. Η πειθαρχία του παλατιού δίνει στη δύναμή του μνημειακό, σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα.
Πώς βρέθηκε το Πανδαιμόνιο στο Λούβρο;
Καπνός και σκοτάδι πιέζουν πάνω από τους μακρινούς πύργους. Η εικόνα ανοίγει σε μεγάλο βάθος, αλλά η ατμόσφαιρα μπορεί να μοιάζει κλειστή. Ο Μάρτιν κρατά μαζί την απέραντη έκταση και την πίεση του εγκλωβισμού μέσα της.
Ο Μάρτιν είχε ήδη χαράξει τη σκηνή δύο φορές, το 1824 και το 1831, πριν την ξαναδουλέψει σε αυτόν τον πίνακα, που τον έδειξε στη Royal Academy το 1841, την ίδια χρονιά με το ταίρι του, την «Ουράνια Πόλη». Την κορνίζα του με τα φίδια και τους δράκους τη σχεδίασε ο ίδιος. Ο πρώτος ιδιοκτήτης, ο μηχανικός και κατασκευαστής ατμομηχανών Μπέντζαμιν Χικ από το Μπόλτον, πέθανε την επόμενη χρονιά, και ο πίνακας πουλήθηκε στο Μάντσεστερ το 1843. Αφού πέρασε από βρετανικές και αμερικανικές συλλογές, το Λούβρο τον αγόρασε το 2006 με κληροδότημα του αρχιτέκτονα Πιερ Μπελιό και της συζύγου του, Πολ Μαρσό. (Μουσείο του Λούβρου)
Ο πίνακας ανησυχεί γιατί το μεγαλείο του προσκαλεί θαυμασμό. Ο Μάρτιν δίνει στο βασίλειο του κακού υπέροχη μορφή και μας αφήνει να σκεφτούμε την έλξη. Ομορφιά και δύναμη μπορούν να κυριαρχούν στην προσοχή χωρίς να αξίζουν εμπιστοσύνη.
Οι λεπτομέρειες με μια ματιά
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Πανδαιμόνιο — Μουσείο του Λούβρου
- Βιογραφία του καλλιτέχνη: Τζον Μάρτιν (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)
- Πανδαιμόνιο (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)