Εωσφόρος

Ο «Εωσφόρος» είναι πίνακας του 1890 που φιλοτέχνησε ο Φραντς φον Στουκ και δείχνει τον έκπτωτο άγγελο κουλουριασμένο στο σκοτάδι, με το πηγούνι στο χέρι, να κοιτάζει τον θεατή με χλωμά μάτια· ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη της Σόφιας, στη Βουλγαρία.

Τι δείχνει ο Εωσφόρος του Στουκ;

Ο Εωσφόρος αναδύεται αργά από το σκοτάδι. Το σώμα, τα φτερά και ο γύρω χώρος έχουν τόσο κοντινούς τόνους, ώστε πρέπει να αναζητήσουμε τα όριά τους. Ο φον Στουκ κάνει την παρατήρηση ενεργό μέρος της συνάντησης, αποκαλύπτοντας τη μορφή χωρίς να την αποχωρίζει εντελώς από το μαύρο φόντο.

Τα ωχρά μάτια προσφέρουν το σαφέστερο σημείο επαφής. Ενώ μεγάλο μέρος του σώματος παραμένει δυσδιάκριτο, το βλέμμα μοιάζει στραμμένο πέρα από τον ζωγραφισμένο χώρο. Μελετάμε τη μορφή και νιώθουμε, με τη σειρά μας, ότι μας παρακολουθεί.

Γιατί ο Εωσφόρος μας κοιτάζει κατάματα;

Η συσπειρωμένη στάση συγκεντρώνει την ένταση. Τα άκρα μένουν κοντά στο σώμα και το χέρι στο πρόσωπο του δίνει μια σκοτεινή, στοχαστική ακινησία. Αντί να σκηνοθετεί μια πράξη, ο ζωγράφος αφήνει τη στάση να υπαινιχθεί μια ψυχική κατάσταση.

Τα φτερά δεν ανοίγουν σε μια πλατιά επίδειξη. Οι σκοτεινές μορφές τους μένουν κοντά στις γύρω σκιές, κι έτσι η δύναμη της μορφής μοιάζει συγκρατημένη. Η αντίθεση ανάμεσα στην υπόνοια της πτήσης και στην ακίνητη στάση κάνει την ακινησία εντονότερη.

Ο Στουκ σχεδίασε αυτό το βλέμμα ως το μισό ενός ζευγαριού. Το 1889 ζωγράφισε τον «Φύλακα του Παραδείσου», και το Μουσείο Τέχνης της Γιοκοχάμα, που διαθέτει μια χαλκογραφία του ίδιου του Στουκ βασισμένη στον Εωσφόρο, αποκαλεί αυτόν τον καμβά του 1890 το ταίρι του. Η Εθνική Πινακοθήκη της Σόφιας λέει ότι αυτοί οι δύο πίνακες τού χάρισαν παγκόσμια φήμη. Το μουσείο της Γιοκοχάμα περιγράφει τον Εωσφόρο να συνοφρυώνεται και να κοιτάζει τον θεατή με τα λευκά του μάτια ορθάνοιχτα, και υποθέτει ότι η στάση εμπνεύστηκε από τον «Σκεπτόμενο» του Ροντέν. Ίσως λοιπόν ο έκπτωτος άγγελος να μην ετοιμάζεται να χτυπήσει. Σκέφτεται, και μας έχει προσέξει. (Yokohama Museum of Art)

Πώς συνέθεσε ο Στουκ τον Εωσφόρο;

Το χέρι και το πρόσωπο λειτουργούν μαζί χωρίς να δίνουν μία μόνο εξήγηση. Μπορεί να διαβάσουμε στη στάση συγκέντρωση, πικρία ή εξάντληση. Αυτές είναι δυνατότητες που προτείνει η εικόνα, όχι σκέψεις που ο πίνακας μπορεί να επιβεβαιώσει για εμάς.

Μια μικρή γαλάζια λάμψη κοντά στην κάτω αριστερή άκρη φέρνει ένα ψυχρότερο χρώμα στο σκοτάδι. Το αχνό φως της δίνει στο μάτι ένα ακόμη σημείο εξερεύνησης πριν επιστρέψουμε στο πρόσωπο. Η αντίθεση είναι ισχυρή επειδή τόσο μικρό μέρος του καμβά φωτίζεται έντονα.

Τι απέγινε ο Εωσφόρος αφού τον ζωγράφισε ο Στουκ;

Ζωγραφισμένος το 1890, ο Εωσφόρος ανήκει στο συμβολιστικό ενδιαφέρον του φον Στουκ για τον μύθο και τον ψυχολογικό υπαινιγμό. Το κατονομασμένο θέμα δίνει μια αφετηρία, ενώ το φως, η σωματική ένταση και το επίμονο βλέμμα δημιουργούν την εμπειρία του πίνακα.

Ένας πριγκιπικός αγοραστής βρέθηκε γρήγορα. Σύμφωνα με την Εθνική Πινακοθήκη της Σόφιας, ο πρίγκιπας Φερδινάνδος της Βουλγαρίας αγόρασε τον Εωσφόρο σε μια επίσκεψη στο Μόναχο, τη χρονιά μετά τη δημιουργία του, και αυτός ο ένας πίνακας είναι ο λόγος που ο Στουκ είναι αγαπητός στο ευρύ κοινό της Βουλγαρίας. Ο Στουκ, ιδρυτής της Απόσχισης του Μονάχου, έγινε ένας από τους πιο γνωστούς συμβολιστές. Το 2024 η πινακοθήκη ένωσε ξανά τον Εωσφόρο με τον «Φύλακα του Παραδείσου», έναν καμβά που σπάνια εκτίθεται έξω από τη Βίλα Στουκ στο Μόναχο, στην έκθεση «Ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι», όπου, όπως το λέει η πινακοθήκη, το ζευγάρι συνέχισε τον δραματικό του διάλογο. (Εθνική Πινακοθήκη της Σόφιας)

Η σκηνή δεν παρουσιάζει μια μάχη που εξελίσσεται ή μια δραματική απόδραση. Η δύναμή της παραμένει στη συνάντηση με μία άγρυπνη μορφή. Επιστρέφοντας σε ολόκληρο τον καμβά, το σκοτάδι μοιάζει λιγότερο άδειο: έχουμε μάθει πόση έκφραση μπορεί να συγκρατήσει μέσα του ο καλλιτέχνης.

Οι λεπτομέρειες με μια ματιά

1. 1 Ένας έκπτωτος άγγελος ζαρωμένος στο σκοτάδι. Και σε κοιτάζει.
2. 2 Χλωμά μάτια, ορθάνοιχτα. Το μόνο φωτεινό στο πρόσωπό του.
3. 3 Το πηγούνι στο χέρι. Το μουσείο βλέπει σε αυτή τη στάση τον «Σκεπτόμενο» του Ροντέν.
4. 4 Ένα φωτεινό γόνατο σκίζει το σκοτάδι. Όλα τα άλλα κρύβονται.
5. 5 Τα φτερά του μένουν διπλωμένα. Ούτε πτήση. Ούτε επίθεση.
6. 6 Μια ψυχρή γαλάζια φλόγα, χαμηλά αριστερά. Το μόνο άλλο φως.
7. 7 Έναν χρόνο αργότερα τον αγόρασε ένας πρίγκιπας. Χάρη σε αυτόν τον πίνακα οι Βούλγαροι ξέρουν τον Στουκ.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Εωσφόρος — Εθνική Πινακοθήκη της Σόφιας
• Βιογραφία του καλλιτέχνη: Φραντς φον Στουκ (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)
• Εωσφόρος (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)

Εξερευνήστε έναν ακόμη πίνακα

• Ο έκπτωτος άγγελος — Αλεξάντρ Καμπανέλ

  Ο Καμπανέλ δείχνει τον έκπτωτο Σατανά να κρύβει τη ντροπή του, ενώ οι άγγελοι που έχασε υψώνονται πίσω του.

• Η πτώση των εξεγερμένων αγγέλων — Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος

  Ο Μπρίγκελ μετατρέπει την πτώση των επαναστατημένων αγγέλων σε πυκνή θύελλα με τον άγιο Μιχαήλ, νικημένα πνεύματα και υβριδικά πλάσματα.

• Πανδαιμόνιο — Τζον Μάρτιν

  Ο Τζον Μάρτιν φαντάζεται το παλάτι των δαιμόνων από τον «Χαμένο Παράδεισο» του Μίλτον, πάνω από λάβα κάτω από σκοτεινό ουρανό.

• Ο πληγωμένος άγγελος — Χούγκο Σίμπεργκ

  Ο Σίμπεργκ τοποθετεί έναν πληγωμένο άγγελο με επίδεσμο σε φορείο ανάμεσα σε δύο σοβαρά αγόρια.

Περιηγηθείτε σε κάθε ιστορία πίνακα · Συχνές ερωτήσεις