Η πτώση των εξεγερμένων αγγέλων

Το «Η πτώση των εξεγερμένων αγγέλων» είναι πίνακας σε ξύλο δρυός του 1562 που φιλοτέχνησε ο Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος, όπου ο άγιος Μιχαήλ και οι πιστοί άγγελοι διώχνουν από τον ουρανό τους εξεγερμένους αγγέλους καθώς αυτοί μεταμορφώνονται σε υβριδικά τέρατα· ανήκει στα Βασιλικά Μουσεία Καλών Τεχνών του Βελγίου, στις Βρυξέλλες.

Τι δείχνει η Πτώση των εξεγερμένων αγγέλων;

Ο Μπρίγκελ μετατρέπει την πτώση των επαναστατημένων αγγέλων σε μια ασφυκτικά γεμάτη κοσμική μάχη. Ο άγιος Μιχαήλ και οι πιστοί άγγελοι αντιμετωπίζουν ένα σμήνος παραμορφωμένων σωμάτων και παράξενων πλασμάτων. Ο ουρανός μοιάζει να ξεχύνεται σε έναν κόσμο όπου τίποτε δεν διατηρεί σταθερή μορφή.

Ζωγραφισμένο το 1562 σε ξύλο βελανιδιάς, το έργο ανήκει στα Βασιλικά Μουσεία Καλών Τεχνών του Βελγίου, στις Βρυξέλλες. Η πλατιά επιφάνειά του δίνει στον Μπρίγκελ χώρο να δημιουργήσει μια τεράστια σύγκρουση από αμέτρητες μικρές αναμετρήσεις.

Γιατί οι άγγελοι του Μπρίγκελ γίνονται τέρατα;

Η πυκνότητα είναι εκείνη που συγκλονίζει. Φτερά, κοχύλια, λέπια ψαριών, πρόσωπα και άκρα συγκρούονται σε αδύνατους συνδυασμούς. Τα νικημένα όντα μοιάζουν να χάνουν την ταυτότητά τους καθώς πέφτουν, κάνοντας την εξέγερση να θυμίζει κατάρρευση του φυσικού κόσμου.

Αυτά τα τέρατα ανταμείβουν επίσης την προσεκτική παρατήρηση. Αναγνωρίσιμες ζωικές μορφές εμφανίζονται μέσα σε άγνωστα σώματα. Ο Μπρίγκελ φέρνει την περιέργεια για τη φύση σε μια θρησκευτική σκηνή, κάνοντας δύσκολο τον διαχωρισμό της γνώσης από τον φόβο.

Κοιτάξτε προσεκτικά: τα τέρατα είναι φτιαγμένα από αληθινά πράγματα. Τα Βασιλικά Μουσεία Καλών Τεχνών του Βελγίου δείχνουν τα μαυροκίτρινα φτερά μιας πεταλούδας μαχάονα κάτω από το δεξί πόδι του Μιχαήλ, έναν λαγοκέφαλο πάνω δεξιά και το κέλυφος ενός αρμαδίλου, ζώου του Νέου Κόσμου, που σκληραίνει σε μεταλλική πανοπλία καθώς πέφτει στη σκιά. Ένας έκπτωτος άγγελος φορά μάλιστα για θώρακα ένα φορητό ηλιακό ρολόι από ελεφαντόδοντο. Το μουσείο παρομοιάζει τον πίνακα με έναν θάλαμο θαυμάτων, όπου οι συλλέκτες έβαζαν τα naturalia, πράγματα φτιαγμένα από τη φύση, δίπλα στα artificialia, πράγματα φτιαγμένα από ανθρώπους. Η κόλαση του Μπρίγκελ είναι εφοδιασμένη σαν δωμάτιο συλλέκτη. (Royal Museums of Fine Arts of Belgium on Google Arts & Culture)

Πώς συνέθεσε ο Μπρίγκελ τη μάχη;

Ο άγιος Μιχαήλ δίνει έναν άξονα στη μάχη. Η πανοπλία και η όρθια στάση του παραμένουν ευδιάκριτες μέσα στη σύγχυση. Γύρω του, το βλέμμα συναντά πλάσματα που μπορούν να μοιάζουν ταυτόχρονα κωμικά, αλλόκοτα και ανησυχητικά.

Η αντίθεση ανάμεσα στον φωτεινότερο επάνω χώρο και στον συνωστισμένο κάτω κόσμο δίνει κατεύθυνση στην πτώση. Ωστόσο, καμία μοναδική διαδρομή δεν οδηγεί το βλέμμα σε ολόκληρη την εικόνα: ένα ακόμη φτερό, σαγόνι ή πρόσωπο διακόπτει συνεχώς την πορεία.

Τι απέγινε ο πίνακας μετά το 1562;

Ακόμη και το μικρότερο υβριδικό πλάσμα ανήκει στο ευρύτερο δράμα. Μερικά χαρακτηριστικά του φαίνονται οικεία, όμως κανένα πραγματικό πλάσμα δεν θα μπορούσε να έχει αυτόν τον συνδυασμό μερών. Η παρατήρηση από κοντά γίνεται τρόπος να βιώσουμε τις ασταθείς μορφές που γεμίζουν τον πίνακα.

Για πολύ καιρό ο πίνακας έχασε το όνομα του ζωγράφου του. Τα Βασιλικά Μουσεία τον αγόρασαν το 1846 πιστεύοντας ότι ήταν του γιου του Μπρίγκελ, του Πίτερ Μπρίγκελ του νεότερου, και για ένα διάστημα αποδιδόταν στον Ιερώνυμο Μπος. Μόλις το 1898 βρέθηκαν η χρονολογία και η υπογραφή, MDLXII / BRVEGEL, κάτω αριστερά, κρυμμένες από την κορνίζα. Το μουσείο διαβάζει σε αυτόν και μια προειδοποίηση: το 1562 ο καρδινάλιος Γκρανβέλ ήταν μπλεγμένος σε έναν αγώνα εξουσίας με ντόπιους ευγενείς όπως ο Γουλιέλμος της Οράγγης, και μετά την εικονομαχική κρίση του 1566, λέει, η προειδοποίηση κατά της υπερηφάνειας έγινε οδυνηρή πραγματικότητα. (Royal Museums of Fine Arts of Belgium on Google Arts & Culture)

Ο Μπρίγκελ συγκρατεί αυτή την αφθονία μέσα από τη σύνθεση. Η μάχη μοιάζει χαοτική, αλλά κάθε πλάσμα έχει μια σκόπιμα επιλεγμένη θέση στην εικόνα. Κάθε νέα ματιά αποκαλύπτει πώς οι προσεκτικά τοποθετημένες μορφές κάνουν αυτή τη φανταστική μάχη τόσο ζωντανή.

Οι λεπτομέρειες με μια ματιά

1. 1 Άγγελοι πέφτουν από τον ουρανό. Στο πέσιμο, γίνονται τέρατα.
2. 2 Στο φωτεινό κέντρο, ο άγιος Μιχαήλ με την πανοπλία του.
3. 3 Ψάρια. Έντομα. Πλάσματα χωρίς όνομα. Σε αυτό καταλήγει η εξέγερση.
4. 4 Είναι φτιαγμένα από αληθινά πράγματα: φτερά πεταλούδας, έναν λαγοκέφαλο, ένα καβούκι αρμαδίλου.
5. 5 Αριστερά, ένας λευκός άγγελος σκίζει το πλήθος.
6. 6 Κάποτε ο πίνακας θεωρήθηκε έργο του Μπος. Το 1898, η υπογραφή του Μπρίγκελ βρέθηκε κάτω από την κορνίζα.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Η πτώση των εξεγερμένων αγγέλων — Βασιλικά Μουσεία Καλών Τεχνών του Βελγίου
• Βιογραφία του καλλιτέχνη: Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)
• Η πτώση των εξεγερμένων αγγέλων (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)

Εξερευνήστε έναν ακόμη πίνακα

• Εωσφόρος — Φραντς φον Στουκ

  Μια άγρυπνη μορφή αναδύεται από το σκοτάδι· η συγκρατημένη στάση και τα ωχρά μάτια συγκεντρώνουν την ένταση του πίνακα.

• Πανδαιμόνιο — Τζον Μάρτιν

  Ο Τζον Μάρτιν φαντάζεται το παλάτι των δαιμόνων από τον «Χαμένο Παράδεισο» του Μίλτον, πάνω από λάβα κάτω από σκοτεινό ουρανό.

• Ο έκπτωτος άγγελος — Αλεξάντρ Καμπανέλ

  Ο Καμπανέλ δείχνει τον έκπτωτο Σατανά να κρύβει τη ντροπή του, ενώ οι άγγελοι που έχασε υψώνονται πίσω του.

• Αυτοπροσωπογραφία με τον Θάνατο να παίζει βιολί — Άρνολντ Μπέκλιν

  Ο Θάνατος σκύβει πάνω από τον ώμο του Μπέκλιν παίζοντας βιολί, ενώ ο ζωγράφος ακούει με παλέτα και πινέλο.

Περιηγηθείτε σε κάθε ιστορία πίνακα · Συχνές ερωτήσεις