Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες

Το «Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες» είναι πίνακας του 1891 του Τζον Γουίλιαμ Γουότερχαουζ που δείχνει τον Οδυσσέα δεμένο στο κατάρτι του πλοίου του, ενώ Σειρήνες, ζωγραφισμένες ως πουλιά με γυναικεία κεφάλια, εφορμούν γύρω από το πλήρωμά του με τα βουλωμένα αυτιά· βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη της Βικτώριας, στη Μελβούρνη.

Τι δείχνει ο πίνακας Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες του Γουότερχαουζ;

Ο Γουότερχαουζ δείχνει τη στιγμή της Οδύσσειας του Ομήρου όπου το πλοίο του Οδυσσέα γλιστρά δίπλα από τις Σειρήνες, που παρέσυραν τους ναυτικούς στα βράχια με το τραγούδι τους. Αντί για όμορφες γυναίκες, τις ζωγράφισε ως πουλιά με γυναικεία κεφάλια.

Προειδοποιημένος από τη μάγισσα Κίρκη, ο Οδυσσέας διάλεξε να ακούσει το τραγούδι και να επιζήσει. Διέταξε το πλήρωμα να τον δέσει όρθιο στο κατάρτι και, αν παρακαλούσε να τον λύσουν, να τον σφίξουν πιο πολύ. Στον Όμηρο, δύο από τους άντρες του έκαναν ακριβώς αυτό.

Γιατί το πλήρωμα δεν ακούει τις Σειρήνες;

Ο Οδυσσέας του Ομήρου μάλαξε στον ήλιο μια ρόδα από κερί ώσπου να μαλακώσει και βούλωσε μ' αυτό τα αυτιά κάθε κωπηλάτη. Κουφοί στη μουσική, οι άντρες έσκυψαν στα κουπιά και έσπρωξαν το πλοίο μέσα από το στενό πέρασμα.

Μια Σειρήνα έχει πέσει πάνω στο ίδιο το κατάστρωμα και σκύβει κοντά στο πρόσωπο ενός κωπηλάτη. Άλλες κάνουν κύκλους γύρω από το κατάρτι και την πρύμνη. Ο Γουότερχαουζ κάνει την απειλή χειροπιαστή: φτερούγες, πούπουλα, πόδια που γραπώνουν, όλα σε απόσταση ενός χεριού.

Γιατί ο Γουότερχαουζ ζωγράφισε τις Σειρήνες ως πουλιά;

Οι Σειρήνες του Ομήρου είναι ζευγάρι: τραγουδούν για τις «δύο φωνές μας». Όταν ο πίνακας εκτέθηκε στη Βασιλική Ακαδημία το 1891, η Saturday Review σημείωσε ότι ο Γουότερχαουζ είχε ζωγραφίσει εφτά, γυναίκες πάνω από τη μέση και πουλιά από κάτω.

Οι γυναίκες-πουλιά προήλθαν από ένα ελληνικό αγγείο του 5ου αιώνα π.Χ. στο Βρετανικό Μουσείο. Κάποιοι κριτικοί θαύμασαν τη λογιοσύνη· άλλοι βρήκαν γκροτέσκα τα «νύχια γύπα» και αναρωτήθηκαν πώς τέτοια πλάσματα θα μπορούσαν να τραγουδούν γλυκά.

Ο Γουότερχαουζ δεν επινόησε τις γυναίκες-πουλιά. Οι περισσότεροι κριτικοί στην έκθεση της Βασιλικής Ακαδημίας το 1891 ήταν πεπεισμένοι ότι τις είχε πάρει από έναν ελληνικό στάμνο του 5ου αιώνα π.Χ., ένα αγγείο αποθήκευσης στο Βρετανικό Μουσείο, ευρέως γνωστό από μια τυπωμένη εικονογράφηση. Ο Μ. Χ. Σπίλμαν του Magazine of Art παραδέχτηκε ότι ήταν δύσκολο να εγκαταλείψει κανείς την ιδέα των Σειρήνων με γυναικεία μορφή, αλλά υπενθύμισε στους αναγνώστες ότι τους ναυτικούς που περνούσαν τους μάγευαν οι φωνές τους, όχι η εμφάνισή τους. Η εφημερίδα The Times ήταν λιγότερο επιεικής: τις αποκάλεσε Άρπυιες, αρπακτικά πουλιά με γυναικεία πρόσωπα, και παραπονέθηκε ότι ο πίνακας δεν απέδιδε καθόλου το τραγούδι που κρατούσε δέσμιο τον Οδυσσέα. (Εθνική Πινακοθήκη της Βικτώριας, Μελβούρνη)

Στον Όμηρο οι Σειρήνες φωνάζουν τον Οδυσσέα με το όνομά του και υπόσχονται ότι όποιος ακούσει θα φύγει σοφότερος, γιατί ξέρουν όλα όσα έγιναν στην Τροία και όλα όσα θα γίνουν στον κόσμο. Το δόλωμα είναι η γνώση.

Τι απέγινε ο πίνακας Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες μετά το 1891;

Ο σερ Χιούμπερτ Χέρκομερ, σύμβουλος της Εθνικής Πινακοθήκης της Βικτώριας στο Λονδίνο, αγόρασε τον πίνακα για 1.200 λίρες τον Ιούνιο του 1891 και το έργο έφτασε στη Μελβούρνη στα τέλη εκείνης της χρονιάς. Εκεί η υποδοχή ήταν σκληρότερη απ' ό,τι στο Λονδίνο. Επιστολές στην εφημερίδα Argus χαρακτήρισαν την αγορά σπατάλη δημόσιου χρήματος και προτίμηση της ξένης τέχνης έναντι της ντόπιας, ενώ δύο από τους συντάκτες τους βρήκαν ότι ο Οδυσσέας έμοιαζε με εγκληματία δεμένο σε κατάρτι. Ο Χέρκομερ υπερασπίστηκε δημόσια την επιλογή του σε κείμενο του 1892. Ο πίνακας έμεινε από τότε στη Μελβούρνη· στις 6 Νοεμβρίου 2026 η NGV τον ανέφερε εκτεθειμένο στην Αίθουσα Ευρωπαϊκής Ζωγραφικής του 19ου αιώνα, στο Επίπεδο 2 της NGV International. (Εθνική Πινακοθήκη της Βικτώριας, Μελβούρνη)

Το πλοίο ξέφυγε και το πλήρωμα τον έλυσε. Όμως αργότερα στη 12η ραψωδία, αφού οι άντρες έφαγαν τα βόδια του Ήλιου, ο Δίας χτύπησε το πλοίο με κεραυνό και όλοι έπεσαν στη θάλασσα. Μόνο ο Οδυσσέας επέζησε.

Οι λεπτομέρειες με μια ματιά

1. 1 Οι Σειρήνες πρέπει να είναι όμορφες. Ξανακοίτα. Νύχια.
2. 2 Ο Οδυσσέας το ζήτησε. Δεμένος στο κατάρτι, για να ακούσει το τραγούδι.
3. 3 Το πλήρωμά του δεν ακούει τίποτα. Κερί σε κάθε αυτί.
4. 4 Μία προσγειώνεται στο κατάστρωμα, δίπλα σε κωπηλάτη. Εκείνος δεν την ακούει.
5. 5 Ο Όμηρος έχει δύο Σειρήνες. Ο Γουότερχαουζ ζωγράφισε εφτά.
6. 6 Γυναίκες-πουλιά, από ελληνικό αγγείο. Οι κριτικοί μίσησαν τα νύχια.
7. 7 Γιατί το ρίσκο; Το τραγούδι τους του τάζει όλο το μέλλον.
8. 8 Εκείνος πέρασε το τραγούδι. Κανένας από αυτούς τους κωπηλάτες δεν γύρισε ποτέ σπίτι.

Πού βρίσκεται ο πίνακας «Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες»;

Εθνική Πινακοθήκη της Βικτώριας, Μελβούρνη

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες — Εθνική Πινακοθήκη της Βικτώριας, Μελβούρνη
• Σχόλιο του μουσείου — Εθνική Πινακοθήκη της Βικτώριας, Μελβούρνη
• Βιογραφία του καλλιτέχνη: Τζον Γουίλιαμ Γουότερχαουζ (Βικιπαίδεια)
• Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες (Βικιπαίδεια, στα αγγλικά)

Εξερευνήστε έναν ακόμη πίνακα

• Ο Μαγικός Κύκλος — Τζον Γουίλιαμ Γουότερχαουζ

  Ο Γουότερχαουζ δίνει στη μαγεία υλική μορφή μέσα από έναν χαραγμένο κύκλο, αποφασιστική στάση, εργαλεία, καπνό και πουλιά που περιμένουν.

• Αγωνία — Άουγκουστ Φρίντριχ Άλμπρεχτ Σενκ

  Μια προβατίνα φυλάει το νεκρό αρνί της, ενώ οι κουρούνες που περιμένουν δίνουν στο ζωικό πένθος το βάρος δημόσιας τραγωδίας.

• Ο Κύκλωπας — Οντιλόν Ρεντόν

  Ένας γίγαντας κοιτάζει μια κοιμισμένη νύμφη πέρα από μια ανθισμένη κορυφογραμμή. Ο Ρεντόν μετατρέπει το άνισο μέγεθος και τον ανεκπλήρωτο έρωτα σε ονειρική συνάντηση.

• Οφηλία — Τζον Έβερετ Μιλέ

  Ο Μιλέ περιβάλλει την Οφηλία που πνίγεται με μια όχθη, της οποίας η λεπτομερής ομορφιά οξύνει την τραγωδία.

Περιηγηθείτε σε κάθε ιστορία πίνακα · Συχνές ερωτήσεις