વાર્તા મોડ

ઓફેલિયા

જૉન એવરેટ મિલેઇસ · 1851-2 · કેનવસ પર તૈલરંગ · આધાર: 76.2 x 111.8 સે.મી.; ફ્રેમ: 110.5 x 145.8 x 14.5 સે.મી. · Tate

મિલેઇસ ડૂબતી ઓફેલિયાને એવા કિનારાથી ઘેરે છે જેની બારીક સુંદરતા કરુણતાને તીવ્ર કરે છે.

ઓફેલિયા, જૉન એવરેટ મિલેઇસનું ચિત્ર: ચાંદી જેવી ભરતકામવાળી ગાઉન પહેરેલી એક યુવતી અંધારા ઝરણામાં ચત્તી તરે છે, તેનો ચહેરો અને ખુલ્લા હાથ ઉપર તરફ વળેલા છે અને તેની બાજુમાં ફૂલો વહે છે; ડાબી બાજુ બરુ, ઉપર એક વીલો વૃક્ષ, અને તેની પાછળ છોડ અને સફેદ જંગલી ગુલાબથી ભરેલો ગાઢ લીલો કિનારો છે. — ઓફેલિયા, જૉન એવરેટ મિલેઇસ, 1851-2. Google Art Project / Wikimedia Commons · જૉન એવરેટ મિલેઇસ · ઓફેલિયા · 1851–2 · Tate · સર્વજનિક ક્ષેત્ર

આ શેક્સપિયરના હેમ્લેટની ઓફેલિયા છે, ફૂલોથી ભરેલા ઝરણામાં ડૂબી રહી છે.
નરકટ વચ્ચે તેનો ચહેરો ઉપર તરફ છે.
ગાઢ નરકટ ડાબો કિનારો ભરે છે.
રૂપેરી પોશાક પાણી પર ફેલાય છે.
તેજ ફૂલો તેના નીચા હાથ પાસે તરે છે.
પાણીમાં તરતા શરીર ઉપર જંગલી ગુલાબ ખીલે છે.
સરકી રહેલા જીવનની આસપાસ ફૂલો ખીલતા રહે છે.

‘ઓફેલિયા’ જૉન એવરેટ મિલેઇસનું 1851–2નું ચિત્ર છે, જેમાં શેક્સપિયરની ઓફેલિયા ડૂબતાં પહેલાં ફૂલોથી પથરાયેલા ઝરણામાં તરતી દેખાય છે; તે ટેટની માલિકીનું છે અને લંડનના ટેટ બ્રિટનમાં પ્રદર્શિત છે.

મિલેઇસની ઓફેલિયામાં શું થઈ રહ્યું છે?

પહેલાં દૃશ્ય શાંત લાગે છે: યુવતી ઝરણામાં તરે છે, ફિક્કો પોશાક પાણી પર ફેલાયેલો અને કિનારા છોડથી ભરેલા છે. પરંતુ આ શેક્સપિયરના હેમ્લેટની ઓફેલિયા છે, જીવનની આ વિપુલતા વચ્ચે ડૂબી રહી છે.

મિલેઇસ દૃશ્યને અસ્વસ્થ કરતી સ્થિરતામાં રાખે છે. ઓફેલિયાનું મોં ખુલ્લું, હથેળીઓ ઉપર છે અને પોશાક સપાટી પર ફેલાય છે. દૃશ્ય મૃત્યુ તરફ જાય છે છતાં પાણી પળભર આકૃતિને ટેકો આપે છે.

ટેટની સૂચિ-નોંધ આ દૃશ્યને હેમ્લેટના ચોથા અંકના સાતમા દૃશ્યમાં મૂકે છે. પોતાના પ્રેમી હેમ્લેટના હાથે પિતાની હત્યા પછી મગજનું સંતુલન ગુમાવી બેઠેલી ઓફેલિયા પોતાની ફૂલમાળાઓ લટકાવવા ચઢે છે ત્યારે ડાળી તૂટતાં ઝરણામાં પડી જાય છે. રાણી ગર્ટ્રૂડના વર્ણનમાં ફેલાયેલાં વસ્ત્રો તેને થોડી વાર તરતી રાખે છે અને તે જૂનાં ગીતોના ટુકડા ગાય છે, પછી પાણીથી ભારે થયેલો પોશાક તેને ‘કાદવિયા મૃત્યુ’ તરફ ખેંચી જાય છે. (Tate)

મિલેઇસે ઓફેલિયા ક્યાં દોરી?

કુદરતનું દૃશ્ય સરસરી પૃષ્ઠભૂમિ નહોતું. મિલેઇસે ઇવેલ નજીક હૉગ્સમિલ નદીકાંઠે બહાર કામ કરી લગભગ હઠી ધ્યાનથી કિનારો અભ્યાસ્યો. પાંદડાં, ઘાસ, જળછોડ અને કાદવને એવી એકાગ્રતા મળે છે જે બીજો ચિત્રકાર માત્ર ચહેરા માટે રાખે.

મિલેઇસે જુલાઈ 1851માં સરેના ઇવેલમાં પૃષ્ઠભૂમિ દોરવાનું શરૂ કર્યું, અને પ્રી-રાફેલાઇટ બ્રધરહુડના ઉદ્દેશો માગતા હતા તેમ કુદરતના નિકટ નિરીક્ષણથી તે દોરી. ટેટની સૂચિ-નોંધમાં ટાંકેલા એક પત્રમાં તેમણે ફરિયાદ કરી કે સરેની માખીઓ બીજે ક્યાંય કરતાં ‘વધુ કસાયેલી’ છે, કે અનધિકૃત પ્રવેશ અને સૂકા ઘાસના પાકનો નાશ કરવા બદલ તેમને મૅજિસ્ટ્રેટના સમન્સની ધમકી મળી હતી, અને કે પવનથી પાણીમાં ફેંકાઈ જવાનું જોખમ હતું. (Tate)

કહેવાય છે કે તેમણે પાંચ મહિના સુધી, અઠવાડિયાના છ દિવસ, રોજના 11 કલાક સુધી હૉગ્સમિલ નદીકાંઠે કામ કર્યું. નવેમ્બરમાં હવામાન તોફાની અને બરફીલું બન્યું ત્યારે ચિત્રકામ ચાલુ રાખવા તેમણે પરાળથી ઢાંકેલી ચાર વાડ-પટ્ટીઓમાંથી એક ઝૂંપડી બનાવડાવી. (Wikipedia)

આકૃતિ અને કુદરતને સમાન ધ્યાન ચિત્રના પ્રી-રાફેલાઇટ સ્વભાવનું કેન્દ્ર છે. તેજ રંગ અને બારીક નિરીક્ષિત વિગતો કુદરતને પોતાની શક્તિ આપે છે. કરુણ ઘટના એવા છોડ વચ્ચે બને છે જે વધતા રહે છે.

મિલેઇસ ત્યારે માત્ર 22 વર્ષના હતા. 1829માં સાઉધમ્પ્ટનમાં જન્મેલા મિલેઇસ અગિયાર વર્ષની વયે રૉયલ અકાદમી સ્કૂલ્સમાં દાખલ થયા હતા, જ્યાં પ્રવેશ મેળવનાર તેઓ સૌથી નાની વયના વિદ્યાર્થી હતા, અને ત્યાં તેઓ વિલિયમ હોલમન હન્ટ અને દાંતે ગેબ્રિયલ રોઝેટીને મળ્યા, જેમની સાથે તેમણે પ્રી-રાફેલાઇટ બ્રધરહુડની સ્થાપના કરી. (Wikipedia)

ઓફેલિયાની મોડેલ કોણ હતી?

મિલેઇસે આકૃતિ સ્ટુડિયોમાં અલગ દોરી, જ્યાં એલિઝાબેથ સિડલ પાણીના ટબમાં મોડેલ બની. તૈયાર છબી કાળજીથી ગોઠવેલી મુદ્રાને બહારના દૃશ્ય સાથે જોડે છે. સહજ લાગતો પ્રભાવ નિરીક્ષણના બે અલગ પ્રકાર પર આધારિત છે.

મોડેલ હતી એલિઝાબેથ સિડલ, પ્રી-રાફેલાઇટ કલાકારોની પ્રિય, જેણે પછીથી રોઝેટી સાથે લગ્ન કર્યાં. ટેટ નોંધે છે કે તેણે ચાર મહિના દરમિયાન નીચે મૂકેલા દીવાઓથી ગરમ રખાતા પાણીના બાથટબમાં પોઝ આપ્યો. એક વાર દીવા બુઝાઈ જતાં તેને સખત શરદી થઈ ગઈ, અને મિલેઇસ ડૉક્ટરનાં બિલ ચૂકવવા સંમત ન થયા ત્યાં સુધી તેના પિતાએ કાનૂની કાર્યવાહીની ધમકી આપી. (Tate)

ગાઉન ખરેખર એક પ્રાચીન વસ્તુ હતો. માર્ચ 1852માં મિલેઇસે લખ્યું કે ઓફેલિયા માટે દોરવા તેમણે ચાંદીના ભરતકામનાં ફૂલોથી આખો ભરેલો ‘એક ખરેખર ભવ્ય સન્નારીનો પ્રાચીન પોશાક’ ખરીદ્યો છે, અને ‘જૂનો અને ગંદો હોવા છતાં’ તેની પાછળ તેમને ચાર પાઉન્ડનો ખર્ચ થયો. (Tate)

ઓફેલિયામાંનાં ફૂલોનો અર્થ શું છે?

ફૂલો રંગ સાથે અર્થ પણ ધરાવે છે. ટેટ પોપીને મૃત્યુ, ડેઝીને નિર્દોષતા અને પેન્સીને નિષ્ફળ પ્રેમ સાથે જોડે છે. નાની વિગતો આખા કિનારાને એક પ્રતીક બનાવ્યા વિના કુદરતને ઓફેલિયાની કથા સાથે જોડે છે.

ટેટની નોંધ મોટા ભાગના છોડને પ્રતીકો તરીકે વાંચે છે. ઓફેલિયાના ગાલ અને પોશાક પાસેનાં ગુલાબ અને કિનારા પરનું જંગલી ગુલાબ તેના ભાઈ લેઅર્ટીસે તેને ‘મે મહિનાનું ગુલાબ’ કહી હતી તેની યાદ અપાવી શકે છે. વીલો, બિછુઆ અને ડેઝી ત્યજાયેલા પ્રેમ, પીડા અને નિર્દોષતા સાથે સંકળાયેલાં છે; તેણે ગળામાં માળા રૂપે પહેરેલાં વાયોલેટ વફાદારી, પવિત્રતા અથવા યુવાન વયે મૃત્યુનું પ્રતીક બની શકે છે; અને પાણી પર ફરગેટ-મી-નૉટ ફૂલો તરે છે. (Tate)

ચિત્ર નિરીક્ષણ અને સાહિત્યિક કલ્પનાને સાથે રાખે છે. પાણીનો અભ્યાસ કરી શકાય, છોડને નામ આપી શકાય, જ્યારે આકૃતિ કરુણ નાટકની છે. તેમનું મિલન દૃશ્યને સ્પર્શી શકાય તેવું અને અસ્વસ્થ કરતું બનાવે છે.

ઓફેલિયાને કેવો પ્રતિભાવ મળ્યો, અને તે હવે ક્યાં છે?

1852માં રૉયલ અકાદમીમાં પ્રદર્શિત થયું ત્યારે તેને મિશ્ર પ્રતિભાવ મળ્યો. The Timesના એક વિવેચકને ઓફેલિયાને ‘ઘાસ-ફૂસથી ભરેલી એક ખાઈમાં’ ડુબાડવી વિચિત્ર લાગી, અને મિલેઇસના સમર્થક તથા તેમની તકનીકને ઉત્કૃષ્ટ ગણનાર જૉન રસ્કિને પણ સરેના દૃશ્યની પસંદગી પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. (Wikipedia)

કલા-વેપારી હેન્રી ફૅરરે 10 ડિસેમ્બર 1851ના રોજ જ મિલેઇસ પાસેથી આ ચિત્ર 300 ગિનીમાં ખરીદી લીધું હતું. પછી તે પ્રી-રાફેલાઇટ કલાના ઉત્સાહી ખરીદાર સંગ્રાહક બી. જી. વિન્ડસ પાસે ગયું, જેમણે 1862માં તે 748 ગિનીમાં વેચી દીધું. (Wikipedia)

ઓફેલિયા સર હેન્રી ટેટ દ્વારા ટેટ ગૅલરીને અપાયેલી મૂળ ભેટનો ભાગ હતું, અને સંગ્રહાલયની ક્રેડિટ લાઇન નોંધે છે કે તેમણે તે 1894માં ભેટ આપ્યું હતું. ટેટનો સંગ્રહ-રેકૉર્ડ તેને ટેટ બ્રિટનમાં પ્રદર્શિત તરીકે દર્શાવે છે. (Tate)

તેની છબી દૂર દૂર સુધી પહોંચી છે. લૉરેન્સ ઑલિવિયરની 1948ની ફિલ્મ હેમ્લેટમાં ઓફેલિયાના મૃત્યુનું દૃશ્ય તેના પરથી ઘડાયું, નિક કેવના ‘Where the Wild Roses Grow’ ગીતના વીડિયોમાં કાઇલી મિનોગ એ જ મુદ્રાનું અનુકરણ કરે છે, લાર્સ વોન ટ્રિયર પોતાની 2011ની ફિલ્મ Melancholiaના પ્રારંભિક ભાગમાં તેની યાદ અપાવે છે, અને 2025માં ટેલર સ્વિફ્ટે પોતાના આલ્બમ The Life of a Showgirlના કવર પર તેનો સંદર્ભ લીધો. (Wikipedia)

ખુલ્લું મોં અને હાથ હજી પૂરેપૂરું શાંત ન થયેલા જીવન પર ધ્યાન રાખે છે. આસપાસની સુંદરતા દુઃખ દૂર કરતી નથી. આકૃતિ અને જીવંત કિનારાનો વિરોધ ભૂલવો વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે.