दुःस्वप्न

‘दुःस्वप्न’ हे हेन्री फ्यूझेली यांनी 1781 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात पलंगावर आडवी पसरलेली एक झोपलेली स्त्री दिसते, तिच्या छातीवर एक दैत्य बसकण मारून बसला आहे आणि पडद्यांमधून एका घोड्याचे डोके आत घुसले आहे; हे डेट्रॉइट इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट्समध्ये आहे.

हेन्री फ्युसेलीचे दुःस्वप्न (1781) भीतीदायक स्वप्नाचा अनुभव दृश्यरूपात मांडते. एक स्त्री पलंगावर पडली आहे, तिच्या छातीवर एक लहान प्राणी बसला आहे आणि अंधारातून घोड्याचे डोके दिसते. डेट्रॉइट इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट्सच्या मते, हे तिच्या स्वप्नातील प्रसंगाचे अक्षरशः चित्र नसून झोपेत जाणवणाऱ्या त्रासाचे रूप आहे.

दुःस्वप्न या चित्राचा अर्थ काय?

चित्र भीतीला शारीरिक स्वरूप देते. स्त्रीचे डोके आणि हात मागे लोंबले आहेत, तर प्राणी तिच्यावर ताठ बसला आहे. या दोन्ही देहबोलींतून असहायता आणि दडपण जाणवते. दृश्यरचना समजून घेण्याचा हा एक मार्ग आहे; चित्र निश्चित शेवट असलेली संपूर्ण कथा सांगत नाही.

स्त्रीच्या छातीवरचा प्राणी कोण आहे?

तो इन्क्युबस आहे. या चित्रावर आधारित थॉमस बर्कच्या 1783मधील उत्कीर्णनाच्या ब्रिटिश म्युझियममधील नोंदीत त्याला हे नाव दिले आहे. स्त्रीच्या शिथिल देहाच्या तुलनेत त्याचे ताठ शरीर पाहा. चित्रातील त्याची जागा लहान आकृतीलाही प्रभावी बनवते.

अशा दृश्यात घोडा काय भर घालतो?

पडद्यामागे घोड्याचे डोके दिसते; अंधाऱ्या पार्श्वभूमीवर त्याचे डोळे चमकतात. लहान प्राण्यानंतर आपल्या नजरेला आणखी एक चेहरा भेटतो. खोलीतील फर्निचर परिचित असले, तरी या अनपेक्षित पाहुण्यामुळे ती अस्वस्थ करणारी वाटते. प्रत्येक वस्तूचा निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ ठरवण्यापेक्षा हा दृश्यपरिणाम अधिक स्पष्ट आहे.

पाहण्याचा प्रयत्न करा: प्रकाशाचा मागोवा घ्या

स्त्रीच्या फिकट पोशाखापासून सुरुवात करा. शरीरावरचा प्रकाश, लहान प्राणी आणि मग घोड्याचे डोळे असा नजरेचा प्रवास करा. आसपासच्या अंधारात फ्युसेलीने किती कमी तपशील दिले आहेत, ते पाहा. तीन आकृत्या लक्ष वेधून घेतात आणि बाकी खोली मागे सरकते. आता संपूर्ण चित्र पाहा: सर्वांत उजळ भागच सर्वांत असुरक्षित वाटतो का?

दुःस्वप्न का प्रसिद्ध आहे?

ही प्रतिमा मूळ कॅनव्हासच्या पलीकडे पसरली. ब्रिटिश म्युझियममध्ये 1783 मध्ये प्रकाशित झालेले बर्कचे उत्कीर्णन आणि त्याच रचनेचा नव्याने वापर करणारे 1784 मधील राजकीय विडंबनचित्र आहे. डेट्रॉइट इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट्सच्या नोंदीनुसार, 1920 च्या दशकात सिग्मंड फ्रॉइडच्या व्हिएन्नातील घरात या चित्राची प्रत टांगलेली होती. ही उदाहरणे या प्रतिमेचा प्रभाव टिकून राहिल्याचे दाखवतात; कलाकाराला एकच विशिष्ट अर्थ अभिप्रेत होता याचा ती पुरावा नाहीत.

मूळ चित्र कुठे आहे?

1781चे हे तैलचित्र डेट्रॉइट इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट्सच्या संग्रहात आहे. संग्रह क्रमांक 55.5.A आहे. त्याची संग्रह नोंद मापे, मालकीचा इतिहास आणि सध्याच्या प्रदर्शनाची माहिती देते.

फ्यूझेली यांनी दुःस्वप्न का रंगवले?

इंग्रजी विकिपीडियानुसार हे चित्र बहुधा फ्यूझेली आणि त्यांच्या समकालीनांना येणाऱ्या जागेपणीच्या स्वप्नांपासून प्रेरित होते; ही स्वप्ने ते एकट्याने झोपणाऱ्यांना पछाडणाऱ्या भुतांच्या आणि चेटकिणींच्या लोककथांशी जोडत. इंग्रजी ‘nightmare’ (दुःस्वप्न) हा शब्द ‘मारा’पासून आला आहे; मारा हा स्कँडिनेव्हियन मिथकांतील एक आत्मा, जो झोपलेल्यांना छळण्यासाठी किंवा त्यांचा श्वास कोंडण्यासाठी पाठवला जात असे. खडूने केलेल्या एका प्राथमिक रेखाटनात घोडा नाही, त्यामुळे फ्यूझेली यांनी तो नंतर सुचल्यावर जोडला असावा. (Wikipedia)

काही कला-इतिहासकार हे चित्र वैयक्तिकही मानतात. काही वर्षांपूर्वी झ्युरिकमध्ये फ्यूझेली आपले मित्र योहान कास्पार लाफाटर यांची पुतणी आना लँडहोल्ट हिच्या प्रेमात पडले होते; तिच्या वडिलांना त्यांचा विवाहप्रस्ताव मान्य नव्हता, आणि लवकरच तिचे लग्न कुटुंबाच्या एका मित्राशी झाले. कला-इतिहासकार एच. डब्ल्यू. जॅन्सन यांनी सुचवले की झोपलेली स्त्री तिचे आणि दैत्य स्वतः फ्यूझेली यांचे प्रतिनिधित्व करतो. कॅनव्हासच्या मागील बाजूस असलेले एका मुलीचे अपूर्ण व्यक्तिचित्र कदाचित तिचेच असावे. (Wikipedia)

हेन्री फ्यूझेली कोण होते?

हेन्री फ्यूझेली (1741–1825) यांचा जन्म झ्युरिक येथे योहान हाइन्रिख फ्यूस्ली या नावाने झाला; ते एका व्यक्तिचित्र आणि निसर्गचित्र काढणाऱ्या चित्रकाराच्या 18 अपत्यांपैकी दुसरे होते. 1761 मध्ये त्यांना धर्मगुरूपदाची दीक्षा मिळाली, पण एका अन्यायी दंडाधिकाऱ्याचा पर्दाफाश करण्यात लाफाटर यांना मदत केल्यानंतर त्यांना स्वित्झर्लंड सोडावे लागले. इंग्लंडमध्ये जोशुआ रेनॉल्ड्स यांनी त्यांना कलेला वाहून घेण्याचा सल्ला दिला, आणि 1770 ते 1778 या काळात ते इटलीत राहिले, जिथे त्यांनी आपले नाव बदलून अधिक इटालियन वाटणारे फ्यूझेली असे केले. (Wikipedia)

त्यांच्या कारकिर्दीचा मोठा भाग ब्रिटनमध्ये गेला, आणि दुःस्वप्नसह त्यांच्या अनेक यशस्वी कलाकृती अतिमानवी अनुभवांचे चित्रण करतात. त्यांनी जॉन बॉयडेल यांच्या शेक्सपिअर गॅलरीसाठी चित्रे रंगवली, रॉयल अकादमीत चित्रकलेचे प्राध्यापक आणि कीपर झाले, आणि विल्यम ब्लेकसह तरुण ब्रिटिश कलावंतांवर प्रभाव टाकला. (Wikipedia)

1782 नंतर दुःस्वप्न या चित्राचे काय झाले?

फ्यूझेली यांनी रॉयल अकादमीत अनेकदा यश न मिळता चित्रे प्रदर्शित केली होती, पण 1782 मध्ये तेथे दुःस्वप्न प्रदर्शित झाले तेव्हा समीक्षकांनी भयचकित आकर्षणाने प्रतिक्रिया दिली. इंग्रजी विकिपीडियानुसार ही त्यांची पहिली व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी कलाकृती ठरली: मूळ चित्र वीस गिनींना विकले गेले, तर थॉमस बर्क यांच्या कोरीव मुद्रणातून त्याचे प्रकाशक जॉन राफेल स्मिथ यांनी 500 पौंडांहून अधिक कमाई केली. फ्यूझेली यांनी याच्या इतर आवृत्त्याही रंगवल्या, त्यांपैकी किमान तीन टिकून आहेत; सर्वांत महत्त्वाची, 1790–91 मधील, फ्रँकफर्टच्या गटे संग्रहालयात आहे. (Wikipedia)

डेट्रॉइट इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट्स कॅनव्हासच्या मालकांची नोंद ठेवते. यादीतील सर्वांत पहिले नाव डर्बीशायरमधील अ‍ॅशबर्न हॉलचे सर ब्रुक बूथबी यांचे आहे. 1879 पर्यंत ते एच. हॅस्केट स्मिथ यांच्या मालकीचे होते, आणि त्याच वर्षी ते रॉयल अकादमीच्या जुन्या श्रेष्ठ चित्रकारांच्या हिवाळी प्रदर्शनात दाखवले गेले. 9 मे 1896 रोजी लंडनमधील क्रिस्टीजमध्ये त्याचा लिलाव झाला, नंतर ते अर्ल ऑफ हॅरोबी यांच्या मालकीचे झाले, आणि 1955 मध्ये संग्रहालयाने ते विकत घेण्यापूर्वी ते लंडन आणि न्यूयॉर्कमधील विक्रेत्यांच्या हातून गेले. (Detroit Institute of Arts)

अर्थविवेचन Everyday A Paintingचे आहे. संग्रहालयाच्या नोंदी ओळख आणि ऐतिहासिक तपशीलांचा आधार आहेत; पाहण्याचा सराव दृश्यरचना समजून घेण्याचा आमचा प्रस्ताव आहे.

जुने चित्र, पण भीती आजही ओळखीची.

तपशील एका नजरेत

1. 1 स्त्री लाल पांघरलेल्या पलंगावर निढाळ पडली आहे.
2. 2 पांढरा पोशाख अंधारी खोली चिरतो.
3. 3 दुःस्वप्नांचा राक्षस इन्क्युबस तिच्या छातीवर बसतो.
4. 4 फिकट घोड्याचे डोके पडद्यातून बाहेर येते.
5. 5 लाल घड्या पांढऱ्या पोशाखाखाली ओघळतात.
6. 6 तिचा शिथिल हात गादीच्या कडेपलीकडे लोंबत आहे.
7. 7 फ्युसेली दुःस्वप्नाच्या वजनाला स्वतंत्र शरीररूप देतात.

प्रत्यक्ष पाहा

Detroit Institute of Arts · Detroit

प्रदर्शित कलाकृती, विशेष तारखा आणि प्रवेशाच्या अटी तपासा.

अभ्यागतांसाठी अधिकृत माहिती ↗

स्रोत आणि अधिक वाचन

• दुःस्वप्न — Detroit Institute of Arts
• कलाकाराचे चरित्र: हेन्री फ्यूझेली (विकिपीडिया, इंग्रजीत)
• दुःस्वप्न (विकिपीडिया, इंग्रजीत)

आणखी एक चित्र पाहा

• पतित देवदूत — अलेक्झांद्र काबानेल

  काबानेल पतित सैतानाला लाज लपवताना दाखवतात, तर त्याने गमावलेले देवदूत मागे उंचावतात.

• वेदना — ऑगस्ट फ्रिडरिख आल्ब्रेख्ट शेंक

  मेंढी मृत कोकराचे रक्षण करते, तर वाट पाहणारे कावळे प्राण्याच्या दुःखाला सार्वजनिक शोकांतिकेचे वजन देतात.

• व्हायोलिन वाजवणाऱ्या मृत्यूसह आत्मचित्र — आर्नोल्ड बॉकलिन

  मृत्यू बॉकलिनच्या खांद्यावरून झुकून व्हायोलिन वाजवतो; कलाकार रंगफलक व कुंचला हातात घेऊन ऐकतात.

• जखमी देवदूत — Hugo Simberg

  सिमबर्ग पट्टी बांधलेल्या जखमी देवदूताला दोन गंभीर मुलांमध्ये स्ट्रेचरवर बसवतो.

सर्व चित्रांच्या कथा पाहा · वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न