Verhaalmodus
De gevallen engel
Cabanel toont de gevallen Satan die zijn schaamte verbergt, terwijl de engelen die hij verloor achter hem opstijgen.
- Geen monster. Dit is Satan, net uit het paradijs gevallen.
- Een traan. Maar kijk naar dat oog: dat is woede.
- Armen over zijn gezicht. Schaamte en trots, in één gebaar.
- Een vleugel gemaakt om te vliegen. Nu ligt hij er alleen nog op.
- Achter hem zingen engelen. Cabanel zei dat hun vreugde, min of meer, het onderwerp was.
- Daarboven: licht. Hier beneden: doornen.
- Het oordeel van Cabanel: verslagen, maar nog altijd trots, wanhopig, wraakzuchtig.
De gevallen engel is een schilderij uit 1847 van Alexandre Cabanel van Lucifer vlak na zijn val uit de hemel, die zijn gezicht achter gekruiste armen verbergt terwijl een traan van woede en schaamte uit zijn zichtbare oog loopt; het hangt in het Musée Fabre in Montpellier.
Wie is de gevallen engel?
Cabanel plaatst het gevallen lichaam dicht bij de onderrand van het doek, terwijl de andere engelen achter hem opstijgen. De compositie scheidt twee werelden: één figuur blijft op de grond, afgesneden van het licht en de beweging erboven.
Het werk werd in 1847 geschilderd, toen Cabanel in Rome studeerde, en toont Satan na zijn val uit het paradijs. In een brief aan Alfred Bruyas beschreef de kunstenaar hem als verslagen, maar nog altijd trots, wanhopig en wraakzuchtig. Die botsende emoties vormen de hele figuur. (Musée Fabre, Montpellier)
Waarom huilt de gevallen engel?
Het oog trekt ons dichterbij. Een traan vangt het licht onder een woedende blik. Cabanel geeft de verslagen figuur een geïdealiseerde schoonheid, waardoor het verdriet zichtbaar wordt zonder zijn woede te verzachten.
De gekruiste armen verbergen een deel van het gezicht en sluiten het lichaam af voor de wereld. De houding kan zowel verdediging als weigering uitdrukken. Schaamte en trots delen hetzelfde gebaar.
Wat betekent het schilderij?
De blauwzwarte vleugel ligt als een kussen onder het lichaam. De donkere veren contrasteren met de bleke huid en verbinden de mooie figuur met de beschaduwde grond. Iets wat ooit bij vliegen hoorde, draagt nu zijn gewicht.
De verre engelen bewegen door het licht en bezingen Gods glorie, zoals Cabanel in zijn brief uitlegde. Hun geluk herinnert aan de pracht die Satan heeft verloren. Hun beweging maakt zijn stilstand en afzondering pijnlijker. (Musée Fabre, Montpellier)
Rotsen en doornige begroeiing omringen de gevallen figuur. De ruwe grond contrasteert met de open hemel en de gladheid van zijn lichaam. Ballingschap krijgt een plaats en een textuur.
De val zelf is al voorbij; het schilderij blijft bij de emotionele nasleep. De traan, de armen en de starende blik houden verdriet en verzet bijeen. Cabanel laat de nederlaag voelen als iets dat innerlijk nog niet voorbij is.
Hoe kwam Cabanel ertoe De gevallen engel te schilderen?
In 1845 won Cabanel de Prix de Rome, een beurs die hem naar de Franse Academie in de Villa Medici bracht. De stipendiaten moesten werk naar Parijs sturen om hun vorderingen te laten zien, en De gevallen engel was zijn tweede van deze envois, in 1847 in Rome geschilderd. (Wikipedia)
In een brief uit Rome aan de verzamelaar Alfred Bruyas uit Montpellier, voor wie hij ook andere schilderijen maakte, legde Cabanel het idee uit. Hij wilde twee naturen naast elkaar zetten: de ene gedoemd tot het kwaad, het ongeluk en de val, de andere kuis en zuiver, stralend opstijgend naar God en hem verheerlijkend. ‘Dit contrast van geluk, dat Satan aan zijn vroegere luister herinnert,’ schreef hij, ‘is min of meer het onderwerp van het schilderij.’ (Musée Fabre, Montpellier)
Is De gevallen engel gebaseerd op Het verloren paradijs?
Cabanels brief noemt geen tekst, maar het documentatiedossier van het Musée Fabre verbindt het onderwerp met de invloed van Het verloren paradijs van John Milton, wiens trotse en verslagen Satan het romantische beeld van de gevallen engel vormde. Hetzelfde dossier vermeldt een eerdere Gevallen engel van de schilder Tassaert, die in 1844 op de Parijse Salon te zien was. (Musée Fabre, Montpellier)
Wat de bronnen ook zijn, het schilderij brengt het verhaal terug tot één figuur en één moment. Er is geen veldslag en geen val door de hemel, alleen de nasleep: de rebel die op de grond is achtergebleven terwijl de hemel die hij uitdaagde zonder hem verdergaat.
Wie was Alexandre Cabanel?
Alexandre Cabanel (1823–1889) werd geboren in Montpellier en ging op zijn zeventiende naar de École des Beaux-Arts in Parijs, waar hij studeerde bij François-Édouard Picot. Na zijn jaren in Rome werd hij een van de succesvolste schilders van het Franse Tweede Keizerrijk. (Wikipedia)
Napoleon III kocht zijn Geboorte van Venus op de Salon van 1863, het jaar waarin Cabanel tot lid van de Académie des Beaux-Arts werd gekozen, en vanaf 1864 doceerde hij tot zijn dood aan de École des Beaux-Arts. Critici als Émile Zola verweten hem later dat hij zich tegen de moderne schilderkunst verzette. De gevallen engel toont hem jaren vóór die roem, aan het werk aan een intens emotioneel romantisch onderwerp. (Wikipedia)
Hoe kwam De gevallen engel in het Musée Fabre terecht?
Cabanel hield het doek zelf: een boek dat in 1888 verscheen, toonde het hoog aan de achterwand van zijn atelier in Parijs. Na zijn dood in januari 1889 bood zijn familie het aan het museum van zijn geboortestad aan en beschreef het in een brief van 17 juli 1889 als ‘een van de beste envois uit Rome van de overleden meester’. Het Musée Fabre ontving het op 27 juli 1889. (Musée Fabre, Montpellier)
Makkelijk heeft het schilderij het daar niet gehad. Volgens het dossier van het museum viel het in 1943 bij het afhalen tegen een ladder en liep het grote scheuren op; in 1975 werd het gerestaureerd. Tegenwoordig reist het beeld ver buiten Montpellier en wordt het online vaak simpelweg gedeeld als ‘de huilende Lucifer’. (Musée Fabre, Montpellier)
Verder kijken: waarom de gevallen engel huilt, wat er daarna gebeurde en de betekenis
Werkprofiel
- Titel: De gevallen engel
- Kunstenaar: Alexandre Cabanel
- Datering: 1847
- Techniek: Olieverf op doek
- Afmetingen: 120,5 x 196,5 cm
- Collectie: Musée Fabre, Montpellier
Waarom huilt de gevallen engel? Een traan die geen berouw is
Een engel, uit de hemel verstoten, die huilt. De meeste mensen denken dan aan tranen van spijt of boetedoening. Maar de traan in De gevallen engel van Cabanel lijkt van een ander soort. Het ene oog dat achter zijn arm uitkijkt, staat vol tranen en brandt van woede.
De sleutel ligt in de woorden van de schilder zelf. In een brief uit Rome aan Alfred Bruyas, een verzamelaar in Montpellier, beschreef Cabanel deze Satan als verslagen maar nog altijd trots, wanhopig en wraakzuchtig. Hij schreef ook dat hij twee naturen naast elkaar wilde zetten: de ene gedoemd tot het kwaad, het ongeluk en de val, en de zuiveren die stralend naar God opstijgen. Het geluk van de engelen achter hem herinnert Satan aan de glorie die hij ooit had. Dat contrast, schreef Cabanel, was min of meer het onderwerp van het schilderij.
Zo gelezen lijkt de traan die van iemand die moet toekijken naar wat hij kwijt is. De gekruiste armen verbergen zijn schaamte, maar ze zijn geen overgave. Schaamte, trots en woede delen één gezicht en één gebaar, en misschien wekt deze gevallen engel daarom tegelijk medelijden en onbehagen.
Cabanels brief noemt geen literaire bron. De documentatie van het Musée Fabre verbindt het onderwerp wel met de invloed van Miltons Het verloren paradijs. Een trotse, verslagen Satan, de gevallen engel die de romantici hadden gekoesterd, lijkt ook in het penseel van de jonge schilder voort te leven.
Bronnen: flora-api.montpellier3m.fr · flora-api.montpellier3m.fr
Wat er daarna met De gevallen engel gebeurde: van atelierwand via museum in de geboortestad tot ‘huilende Lucifer’
Ook toen hij een van de succesvolste schilders van het Franse Tweede Keizerrijk was geworden, deed Cabanel dit vroege werk nooit weg. Een boek uit 1888 toont De gevallen engel hoog aan de achterwand van zijn Parijse atelier. Geschilderd in 1847, bleef het meer dan veertig jaar bij hem.
Toen Cabanel in januari 1889 overleed, bood zijn familie het schilderij aan het museum van zijn geboortestad Montpellier aan. In een brief van 17 juli noemden ze De gevallen engel een van de beste werken die de overleden meester vanuit Rome had ingestuurd. Het Musée Fabre ontving het amper tien dagen later, op 27 juli.
Thuis bleef het niet rustig. Volgens de archieven van het museum viel het schilderij in 1943 tijdens het afnemen tegen een ladder, waarbij het doek zwaar scheurde. Pas in 1975 werd het gerestaureerd. Een schilderij van een gevallen engel was zelf gevallen, en wachtte meer dan dertig jaar op zorg.
Vandaag wordt het, ver buiten Montpellier, online volop gedeeld als ‘huilende Lucifer’. Meer dan 170 jaar nadat het werd geschilderd, brengt dat mooie gezicht vol woede en schaamte de kijker nog altijd van zijn stuk.
Bronnen: flora-api.montpellier3m.fr · flora-api.montpellier3m.fr · en.wikipedia.org
Kortom: wat de ene traan van de gevallen engel zegt
De traan in De gevallen engel is geen berouwvolle zondaarstraan. Terwijl achter hem de engelen door het licht opstijgen, blijft iemand die alles heeft verloren op de grond achter, met zijn schaamte en zijn woede. Wie het contrast kent dat Cabanel in zijn brief beschreef, leest in de traan in dat ene oog een hart dat de nederlaag nog niet heeft aanvaard.
Cabanel schilderde niet de val, maar wat er daarna in het hoofd omgaat. Misschien trekt het schilderij daarom nog steeds mensen aan. Sta je er ooit voor, kijk dan eerst naar dat ene oog en hef dan je blik naar de hemel achter hem. Wat hij verloor, zie je in één oogopslag.
De details in één oogopslag
Waar hangt ‘De gevallen engel’?
Musée Fabre, Montpellier
Controleer welke werken te zien zijn, bijzondere data en toegangsvoorwaarden.
Officiële bezoekersinformatie ↗Bronnen en verder lezen
- De gevallen engel — Musée Fabre, Montpellier
- Toelichting van het museum — Musée Fabre, Montpellier
- Biografie van de kunstenaar: Alexandre Cabanel (Wikipedia)
- De gevallen engel (Wikipedia)