Verhaalmodus
De val van de opstandige engelen
Bruegel maakt van de val van de opstandige engelen een dichte storm van Sint-Michaël, verslagen geesten en mengwezens.
- Engelen vallen uit de hemel. Onderweg veranderen ze in monsters.
- Sint-Michaël, in harnas, beheerst het lichte midden.
- Vissen. Insecten. Dingen zonder naam. Hier draait opstand op uit.
- Ze zijn gemaakt van echte dingen: vlindervleugels, een kogelvis, een gordeldierschild.
- Links snijdt een witte engel door de menigte.
- Ooit gehouden voor een Bosch. In 1898 dook Bruegels signatuur op, verborgen achter de lijst.
De val van de opstandige engelen is een schilderij op eikenhout van Pieter Bruegel de Oude uit 1562 waarop Sint-Michaël en de trouwe engelen de opstandige engelen uit de hemel verdrijven terwijl die in hybride monsters veranderen; het behoort tot de collectie van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel.
Wat toont De val van de opstandige engelen?
Bruegel verandert de val van de opstandige engelen in een dichtbevolkte kosmische veldslag. Sint-Michaël en de trouwe engelen nemen het op tegen een zwerm misvormde lichamen en vreemde wezens. De hemel lijkt over te vloeien in een wereld waarin niets een vaste vorm behoudt.
Het werk werd in 1562 op eikenhout geschilderd en behoort tot de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel. Het brede oppervlak geeft Bruegel de ruimte om uit talloze kleine confrontaties een immens conflict op te bouwen.
Waarom veranderen Bruegels engelen in monsters?
Vooral de opeenhoping maakt indruk. Vleugels, schelpen, visschubben, gezichten en ledematen botsen in onmogelijke combinaties op elkaar. De verslagen wezens lijken tijdens hun val hun identiteit te verliezen, waardoor de opstand eruitziet als het uiteenvallen van de natuurlijke wereld.
Deze monsters belonen ook nauwkeurig kijken. In onbekende lichamen duiken herkenbare dierlijke vormen op. Bruegel brengt de nieuwsgierigheid naar de natuur binnen in een religieuze scène, waardoor kennis en angst moeilijk van elkaar te scheiden zijn.
Kijk goed, en je ziet dat de monsters uit echte dingen zijn opgebouwd. De Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België wijzen op de zwart-gele vleugels van een koninginnenpage onder Michaëls rechtervoet, een kogelvis rechtsboven en het pantser van een gordeldier, een dier uit de Nieuwe Wereld, dat verhardt tot een metalen harnas terwijl het de schaduw in valt. Een gevallen engel draagt zelfs een draagbare ivoren zonnewijzer als borstplaat. Het museum vergelijkt het schilderij met een rariteitenkabinet, waar verzamelaars naturalia, dingen gemaakt door de natuur, naast artificialia, dingen gemaakt door mensen, plaatsten. Bruegels hel is ingericht als de kamer van een verzamelaar. (Royal Museums of Fine Arts of Belgium on Google Arts & Culture)
Hoe componeerde Bruegel de strijd?
Sint-Michaël geeft de veldslag een as. Zijn harnas en rechte houding blijven herkenbaar te midden van de verwarring. Rondom hem ontmoet de blik wezens die tegelijk komisch, grotesk en verontrustend kunnen lijken.
Het contrast tussen de lichtere bovenruimte en de overvolle onderwereld geeft de val een richting. Toch voert geen enkele vaste route het oog door het schilderij: telkens onderbreekt een andere vleugel, kaak of een ander gezicht de tocht.
Wat gebeurde er met het schilderij na 1562?
Zelfs het kleinste mengwezen hoort bij het grotere drama. Sommige kenmerken zien er vertrouwd uit, maar geen echt dier zou die combinatie van onderdelen kunnen hebben. Van dichtbij kijken wordt een manier om de instabiele vormen te ervaren waarmee het schilderij is gevuld.
Lange tijd raakte het schilderij de naam van zijn schilder kwijt. De Koninklijke Musea kochten het in 1846 in de veronderstelling dat het van Bruegels zoon was, Pieter Brueghel de Jonge, en een tijdlang werd het toegeschreven aan Jheronimus Bosch. Pas in 1898 werden de datum en de signatuur, MDLXII / BRVEGEL, linksonder ontdekt, verborgen door de lijst. Het museum leest er ook een waarschuwing in: in 1562 was kardinaal Granvelle verwikkeld in een machtsstrijd met plaatselijke edelen als Willem van Oranje, en na de crisis van de beeldenstorm van 1566, zegt het museum, werd de waarschuwing tegen hoogmoed een pijnlijke werkelijkheid. (Royal Museums of Fine Arts of Belgium on Google Arts & Culture)
Bruegel houdt deze overvloed bijeen door de compositie. De veldslag voelt chaotisch, maar elk wezen heeft een bewust gekozen plek in het schilderij. Elke nieuwe blik onthult hoe zorgvuldig gerangschikte vormen deze fantastische strijd zo levendig maken.
De details in één oogopslag
Bronnen en verder lezen
- De val van de opstandige engelen — Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België
- Biografie van de kunstenaar: Pieter Bruegel de Oude (Wikipedia, Engels)
- De val van de opstandige engelen (Wikipedia, Engels)