Tryb opowieści
Iwan Groźny i jego syn Iwan
Repin ukazuje Iwana Groźnego z rannym synem w ciemnoczerwonym wnętrzu. Galeria łączy scenę z opowieścią Karamzina; twarze, dłonie i dywan przybliżają historyczny temat.
- Trzyma syna, którego przed chwilą uderzył.
- Spójrz na jego oczy. Jakby gniew właśnie zobaczył, co zrobił.
- Twarz syna jest spokojniejsza. Repin chciał, by wyrażała przebaczenie.
- Miłość i przemoc w tych samych ramionach.
- Krew na skroni. Ręka ojca nie zdoła jej zatrzymać.
- Spójrz w dół. Haftowany but na zmiętym dywanie. To stało się kilka sekund temu.
- Za nimi czerwona ściana. Pokazany po raz pierwszy w 1885 roku obraz na trzy miesiące objęto zakazem.
- Wyobraź sobie, że rządzisz niemal wszystkim. Tylko nie sekundą, która właśnie minęła.
Iwan Groźny i jego syn Iwan to obraz Ilyi Repina z 1885 roku przedstawiający cara Iwana IV, który obejmuje umierającego syna chwilę po tym, jak uderzył go w przypływie wściekłości; wisi w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie.
Repin przedstawia Iwana IV trzymającego rannego syna w ramionach po gwałtownym starciu. Okoliczności śmierci carewicza pozostają przedmiotem sporów; obraz jest interpretacją wydarzenia, a nie relacją naocznego świadka.
Co przedstawia Repin?
Repin skupia ojca i rannego syna w ciemnym wnętrzu. Tytuł wskazuje Iwana Groźnego i jego syna 16 listopada 1581 roku. Galeria wyjaśnia, że malarz oparł się na historycznej opowieści Karamzina. (Galeria Tretiakowska)
Szeroko otwarte oczy ojca wyróżniają się nad ciemną brodą i ubraniem. Światło skupia się na twarzy. Galeria odczytuje wyraz twarzy jako wyrzuty sumienia po przemocy opisanej przez Karamzina.
Dlaczego oczy Iwana są tak przejmujące?
Blada twarz syna przechyla się obok twarzy ojca. Głowy spotykają się pod różnymi kątami: jedna wyprostowana, druga odchylona w bok. Repin skupia kontrast w małej, jasno oświetlonej części ciemnego wnętrza.
Ramię obejmuje ciało syna. Dłonie i ubrania łączą postacie w jedną grupę, przez której środek biegną przekątne. Gest nadaje historycznej scenie bliskość spotkania dwóch ciał.
Czerwone ślady widać przy skroni syna. Kolor przerywa bladą skórę i łączy zbliżenie z opowieścią o przemocy przytoczoną przez galerię. Repin umieszcza ten mały obszar blisko zetknięcia głów.
Pod postaciami niebieskozielony but ma wzór w kolorze złota. Jego jasna powierzchnia współgra z dekoracją dywanu. Ubrania i podłoga tworzą własne rytmy pod skupionymi twarzami.
Czerwone romby zdobią ścianę za postaciami. Powtarzane kąty kontrastują z krzywiznami ciał. Galeria podkreśla faktury dywanów, ubrań i mebli budujących gęste wnętrze Repina.
Co oznacza ten obraz?
Wróć do dwóch postaci w ciemnej izbie. Galeria datuje obraz na 1885 rok; wtedy Paweł Tretiakow kupił go od Repina. Połączone głowy i ramiona organizują kompozycję wokół jej małego, jasnego centrum.
Dlaczego Repin namalował obraz Iwan Groźny i jego syn?
Według wspomnień samego Repina, cytowanych przez Galerię Tretiakowską, pomysł przyszedł mu do głowy w Moskwie w 1882 roku, po koncercie z muzyką Nikołaja Rimskiego-Korsakowa. Jej trylogia miłości, władzy i zemsty tak silnie go poruszyła, że zapragnął namalować coś o równej sile. Jego pierwszy ołówkowy szkic sceny pochodzi z tego samego roku. (Galeria Tretiakowska)
Repin mówił też o krwawej smudze ciągnącej się przez historię Rosji, mając na myśli rok 1881: zamach na cesarza Aleksandra II i egzekucje, które potem nastąpiły. Na początku kwietnia 1881 roku pojechał do Petersburga, by być świadkiem egzekucji spiskowców. Galeria zauważa, że rok 1581 z tytułu rymuje się z rokiem 1881, ale przestrzega, że między tymi wydarzeniami nie da się poprowadzić prostej linii. (Galeria Tretiakowska)
Do postaci umierającego carewicza pozował pisarz Wsiewołod Garszyn: Repin chciał jego twarzy dla wyrazu przebaczenia i smutku rozstania z życiem. Do Iwana studiował swojego przyjaciela, malarza Grigorija Miasojedowa. Kostiumy uszyto w domu według wykrojów samego Repina, a wyłożony dywanami pokój w mieszkaniu rodziny posłużył za komnatę cara. (Galeria Tretiakowska)
Dlaczego obraz został zakazany?
Obraz był główną atrakcją 13. wystawy pieriedwiżników, czyli wędrowców, otwartej w Petersburgu w 1885 roku. Konstanty Pobiedonoscew, oberprokurator Świątobliwego Synodu, napisał do cesarza Aleksandra III, że nie może na niego patrzeć bez obrzydzenia. Pawłowi Tretiakowowi zakazano wówczas pokazywania go w galerii i rozpowszechniania, a od tej pory wystawy wędrowców podlegały cenzurze. Zakaz trwał trzy miesiące, dopóki nie uchylił go bliski dworowi malarz Aleksiej Bogolubow. (Galeria Tretiakowska)
Co stało się z obrazem w 1913 i 2018 roku?
16 stycznia 1913 roku Abram Bałaszow, 29-letni moskwianin z rodziny staroobrzędowców, trzykrotnie przeciął płótno nożem, przez obie twarze i między nimi. Konserwator Dmitrij Bogosłowski naprawił płótno, a malarz Igor Grabar, nowy kurator galerii, zaplanował z nim uzupełnienie ubytków akwarelą pod werniksem. Gdy Repin przyszedł pewnej niedzieli i sam zamalował je olejem, Grabar zmył świeżą farbę, zanim zastygła: w latach 1910–1919 paleta Repina była już inna. (Galeria Tretiakowska)
25 maja 2018 roku, tuż przed zamknięciem, 37-letni zwiedzający z Woroneża rozbił szybę ochronną słupkiem barierki i trzykrotnie uderzył w środek płótna, w postać carewicza. Według galerii ciosy ominęły twarze i dłonie obu postaci, czyli najlepiej namalowane i najtrudniejsze do odrestaurowania fragmenty. (Galeria Tretiakowska)
Według angielskiej Wikipedii napastnik trafił do więzienia na dwa i pół roku, a po gruntownej konserwacji obraz wrócił na ekspozycję 16 grudnia 2024 roku. (Wikipedia)
„Iwan Groźny i jego syn Iwan” z bliska: dlaczego Repin go namalował, co działo się później i co to znaczy
Metryczka dzieła
- Tytuł: Iwan Groźny i jego syn Iwan
- Autor: Ilya Repin
- Datowanie: 1885
- Technika: Olej na płótnie
- Wymiary: 199,5 x 254 cm
- Kolekcja: Galeria Tretiakowska
Dlaczego Repin namalował Iwana Groźnego tuż po ciosie, który zadał synowi?
Szeroko otwarte, nieruchome oczy. Dłoń przyciśnięta do zakrwawionej głowy syna. „Iwan Groźny i jego syn Iwan” Repina to obraz, którego raz zobaczonego nie da się zapomnieć. Ale dlaczego malarz wybrał tak wstrząsającą scenę? Najpierw jedno zastrzeżenie: okoliczności śmierci carewicza wciąż są przedmiotem sporów, a obraz jest interpretacją, nie relacją naocznego świadka.
Według wspomnień samego Repina, przytaczanych przez Galerię Tretiakowską, pomysł narodził się w Moskwie w 1882 roku, po koncercie muzyki Mikołaja Rimskiego-Korsakowa. Malarza porwała jej trylogia miłości, władzy i zemsty i zapragnął namalować coś o tej samej sile. Jego pierwszy szkic ołówkiem pochodzi z tego samego roku.
Repin mówił też, że było tak, jakby przez dzieje Rosji przebiegła krwawa smuga. Miał na myśli rok 1881: zamach na cara Aleksandra II i egzekucje, które po nim nastąpiły. Na początku kwietnia tamtego roku Repin pojechał do Petersburga i był świadkiem egzekucji spiskowców. Rok 1581 z rosyjskiego tytułu obrazu i rok 1881 odbijają się w sobie echem dokładnie po trzystu latach. Galeria przestrzega jednak, że obu wydarzeń nie można łączyć w prostej linii.
Wybór modeli również zdradza zamysł. Do postaci umierającego carewicza Repin wybrał pisarza Wsiewołoda Garszyna, bo szukał twarzy wyrażającej przebaczenie i smutek rozstania ze światem. Malując Iwana, studiował zaś twarz swojego przyjaciela, malarza Grigorija Miasojedowa.
Źródła: museum.tretyakov.ru
Co było dalej: zakaz i dwa ataki na płótno
W 1885 roku obraz był główną atrakcją 13. wystawy pieriedwiżników w Petersburgu. Jednak Konstanty Pobiedonoscew, oberprokurator Świętego Synodu, napisał do cesarza Aleksandra III, że nie może na niego patrzeć bez obrzydzenia. Pawłowi Tretiakowowi zakazano wystawiania obrazu w swojej galerii i jego reprodukowania, a odtąd wystawy pieriedwiżników podlegały cenzurze. Zakaz trwał trzy miesiące i został zniesiony dopiero dzięki staraniom Aleksieja Bogolubowa, malarza bliskiego dworowi.
Pierwsze ostrze dosięgło płótna 16 stycznia 1913 roku. Abram Bałaszow, 29-letni moskwianin z rodziny staroobrzędowców, trzykrotnie ciął obraz nożem, a cięcia sięgnęły obu twarzy i przestrzeni między nimi. Konserwator Dmitrij Bogosłowski naprawił płótno, a malarz Igor Grabar, świeżo wybrany powiernikiem galerii, planował uzupełnić ubytki akwarelą pod werniksem. Wtedy pewnej niedzieli zjawił się sam Repin i przemalował te miejsca olejem. Grabar zmył farbę, zanim zdążyła wyschnąć: w latach 10. XX wieku paleta Repina była już inna.
Potem, 25 maja 2018 roku, tuż przed zamknięciem, 37-letni mężczyzna z Woroneża rozbił szybę ochronną słupkiem barierki i trzykrotnie uderzył w środek płótna, w postać carewicza. Według galerii ciosy ominęły twarze i dłonie obu postaci, najdelikatniejsze i najtrudniejsze do odtworzenia partie. Jak podaje anglojęzyczna Wikipedia, mężczyznę skazano na dwa i pół roku więzienia, a po gruntownej konserwacji obraz wrócił na ekspozycję 16 grudnia 2024 roku.
Obraz nieodwracalnej przemocy sam dwukrotnie padł jej ofiarą. Może to przypadek, ale ten fakt mocno ciąży.
Źródła: museum.tretyakov.ru · en.wikipedia.org
W skrócie: żadna władza nie cofnie nawet sekundy
„Iwan Groźny i jego syn Iwan” nie pokazuje chwili ciosu, lecz chwilę tuż po nim. Gniew pojmuje, co uczynił, a skrucha przychodzi o jedno mgnienie za późno. Repin uchwycił tę sekundę w szeroko otwartych oczach i w dłoni przyciśniętej do głowy syna, jakby próbowała zatrzymać krew.
Choćby władza była nie wiadomo jak wielka, nikt nie cofnie ani jednej sekundy. Zakazany, pocięty, uderzony, a mimo to odrestaurowany i przywrócony do galerii, ten obraz wciąż stawia widzów przed tą okrutną prawdą.
Szczegóły w skrócie
Gdzie znajduje się Iwan Groźny i jego syn Iwan?
Galeria Tretiakowska · Moskwa
Źródła i dalsza lektura
- Iwan Groźny i jego syn Iwan — Galeria Tretiakowska
- Komentarz muzeum — Galeria Tretiakowska
- Biografia artysty: Ilya Repin (Wikipedia)
- Iwan Groźny i jego syn Iwan (Wikipedia)
Straszne obrazy i historie, które skrywają
Przeglądaj wszystkie historie obrazów · Najczęściej zadawane pytania