વાર્તા મોડ
બળવાખોર દેવદૂતોનું પતન
બ્રૂગલ બળવાખોર દેવદૂતોના પતનને સંત માઇકલ, પરાજિત આત્માઓ અને મિશ્ર જીવોના ગીચ તોફાનમાં ફેરવે છે.
- દેવદૂતો સ્વર્ગમાંથી પડે છે. નીચે આવતાં આવતાં તેઓ રાક્ષસ બની જાય છે.
- બખ્તર પહેરેલા સંત માઇકલ ઉજળું કેન્દ્ર સંભાળે છે.
- માછલીઓ. જીવડાં. નામ વગરના જીવો. બળવો આખરે આ બને છે.
- તે સાચી ચીજોમાંથી બનેલા છે: પતંગિયાની પાંખો, પફર માછલી, આર્માડિલોનું કવચ.
- ડાબી બાજુ, એક સફેદ દેવદૂત ટોળું ચીરતો જાય છે.
- એક સમયે આ ચિત્ર બોશનું મનાતું. 1898માં ફ્રેમ નીચે છુપાયેલી બ્રૂગલની સહી મળી.
‘બળવાખોર દેવદૂતોનું પતન’ ઓક લાકડા પરનું 1562નું ચિત્ર છે, જેના ચિત્રકાર પીટર બ્રૂગલ વડીલ છે; તેમાં સંત માઇકલ અને વફાદાર દેવદૂતો બળવાખોર દેવદૂતોને સ્વર્ગમાંથી હાંકી કાઢે છે, જ્યારે તેઓ સંકર રાક્ષસોમાં ફેરવાય છે. આ ચિત્ર બ્રસેલ્સમાં બેલ્જિયમના રોયલ મ્યુઝિયમ્સ ઑફ ફાઇન આર્ટ્સની માલિકીનું છે.
‘બળવાખોર દેવદૂતોનું પતન’માં શું દેખાય છે?
બ્રૂગલ બળવાખોર દેવદૂતોના પતનને ગીચ બ્રહ્માંડીય યુદ્ધમાં ફેરવે છે. સંત માઇકલ અને વફાદાર દેવદૂતો વિકૃત શરીરો તથા વિચિત્ર જીવોના ટોળાનો સામનો કરે છે. સ્વર્ગ જાણે એવી દુનિયામાં ઊભરાઈ રહ્યું છે જ્યાં કશું પોતાનો સ્થિર આકાર જાળવી શકતું નથી.
1562માં ઓકના લાકડાના ફલક પર દોરાયેલું આ ચિત્ર બ્રસેલ્સમાં બેલ્જિયમના રોયલ મ્યુઝિયમ્સ ઑફ ફાઇન આર્ટ્સના સંગ્રહમાં છે. તેની પહોળી સપાટી બ્રૂગલને અસંખ્ય નાની અથડામણોમાંથી વિશાળ સંઘર્ષ રચવાની જગ્યા આપે છે.
બ્રૂગલના દેવદૂતો રાક્ષસોમાં કેમ ફેરવાય છે?
આંચકો દૃશ્યની ગીચતામાં છે. પાંખો, છીપલાં, માછલીનાં ભીંગડાં, ચહેરા અને અંગો અશક્ય સંયોજનોમાં અથડાય છે. પરાજિત જીવો પડતાં પડતાં પોતાની ઓળખ ગુમાવતા લાગે છે, જેથી બળવો કુદરતી જગતના ધરાશાયી થવા જેવો દેખાય છે.
આ રાક્ષસોને ધ્યાનથી જોવામાં પણ નવી શોધો મળે છે. અજાણ્યાં શરીરોમાં ઓળખી શકાય એવા પ્રાણીઓના આકાર દેખાય છે. બ્રૂગલ કુદરતને નિહાળવાની જિજ્ઞાસાને ધાર્મિક દૃશ્યમાં લાવે છે, જ્યાં જ્ઞાનને ભયથી જુદું પાડવું મુશ્કેલ બને છે.
નજીકથી જુઓ, તો રાક્ષસો સાચી વસ્તુઓમાંથી ઘડાયેલા છે. બેલ્જિયમના રોયલ મ્યુઝિયમ્સ ઑફ ફાઇન આર્ટ્સ માઇકલના જમણા પગ નીચે સ્વૉલોટેલ પતંગિયાની કાળી-પીળી પાંખો, ઉપર જમણે એક પફર માછલી, અને નવી દુનિયાના પ્રાણી આર્માડિલોનું કવચ બતાવે છે, જે પડછાયામાં પડતાં પડતાં ધાતુના બખ્તરમાં સખત થઈ જાય છે. એક પતિત દેવદૂત તો હાથીદાંતની એક લઈ જઈ શકાય તેવી સૂર્યઘડિયાળને છાતીના બખ્તર તરીકે પહેરે છે. સંગ્રહાલય આ ચિત્રની સરખામણી અજાયબીઓના ઓરડા સાથે કરે છે, જ્યાં સંગ્રાહકો naturalia, એટલે કુદરતે બનાવેલી વસ્તુઓ, ને artificialia, એટલે માણસોએ બનાવેલી વસ્તુઓ, ની બાજુમાં ગોઠવતા. બ્રૂગલનું નરક જાણે કોઈ સંગ્રાહકના ઓરડાની જેમ ભરેલું છે. (Royal Museums of Fine Arts of Belgium on Google Arts & Culture)
બ્રૂગલે યુદ્ધની રચના કેવી રીતે કરી?
સંત માઇકલ યુદ્ધને ધરી આપે છે. ગૂંચવણની વચ્ચે પણ તેમનું બખ્તર અને સીધી ઊભેલી મુદ્રા સ્પષ્ટ રહે છે. તેમની આસપાસ નજરને એવા જીવો મળે છે જે એકસાથે રમૂજી, વિકૃત અને અસ્વસ્થ કરનારા લાગી શકે છે.
ઉપરની વધુ ઉજળી જગ્યા અને નીચેની ગીચ દુનિયા વચ્ચેનો વિરોધ પતનને દિશા આપે છે. છતાં કોઈ એક જ માર્ગ નજરને આખા ચિત્રમાંથી પસાર કરતો નથી: બીજી પાંખ, જડબું કે ચહેરો વારંવાર નજરની સફર અટકાવે છે.
1562 પછી આ ચિત્રનું શું થયું?
સૌથી નાનો મિશ્ર જીવ પણ મોટા નાટકનો ભાગ છે. તેની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ પરિચિત લાગે છે, પરંતુ કોઈ વાસ્તવિક પ્રાણીમાં અંગોનું આવું સંયોજન હોઈ શકે નહીં. નજીકથી જોવું ચિત્રમાં ભરાયેલા અસ્થિર આકારોને અનુભવવાની રીત બને છે.
લાંબા સમય સુધી આ ચિત્રે પોતાના ચિત્રકારનું નામ ગુમાવી દીધું હતું. રોયલ મ્યુઝિયમ્સે તેને 1846માં ખરીદ્યું ત્યારે માન્યું કે તે બ્રૂગલના પુત્ર પીટર બ્રૂગલ નાનાનું છે, અને થોડા સમય માટે તેને હિરોનિમસ બૉશનું ગણવામાં આવ્યું. છેક 1898માં નીચે ડાબી બાજુએ, ફ્રેમ પાછળ છુપાયેલી તારીખ અને સહી, MDLXII / BRVEGEL, મળી આવી. સંગ્રહાલય તેમાં એક ચેતવણી પણ વાંચે છે: 1562માં કાર્ડિનલ ગ્રાનવેલ ઑરેન્જના વિલિયમ જેવા સ્થાનિક ઉમરાવો સાથે સત્તાસંઘર્ષમાં ફસાયેલા હતા, અને 1566ની મૂર્તિભંજક કટોકટી પછી, સંગ્રહાલય કહે છે, અહંકાર સામેની ચેતવણી એક પીડાદાયક વાસ્તવિકતા બની ગઈ. (Royal Museums of Fine Arts of Belgium on Google Arts & Culture)
બ્રૂગલ ચિત્રરચના દ્વારા આ વિપુલતાને એકસાથે રાખે છે. યુદ્ધ અસ્તવ્યસ્ત લાગે છે, પરંતુ દરેક જીવ માટે ચિત્રમાં ઇરાદાપૂર્વક જગ્યા પસંદ કરવામાં આવી છે. દરેક નવી નજર બતાવે છે કે કાળજીપૂર્વક ગોઠવાયેલા આકારો આ કાલ્પનિક યુદ્ધને કેટલું જીવંત બનાવે છે.
વિગતો એક નજરે
સ્રોતો અને વધુ વાંચન
- બળવાખોર દેવદૂતોનું પતન — બેલ્જિયમના રોયલ મ્યુઝિયમ્સ ઑફ ફાઇન આર્ટ્સ
- કલાકારનું જીવનચરિત્ર: પીટર બ્રૂગલ વડીલ (વિકિપીડિયા, અંગ્રેજીમાં)
- બળવાખોર દેવદૂતોનું પતન (વિકિપીડિયા, અંગ્રેજીમાં)