વાર્તા મોડ
લ્યુસિફર
અંધકારમાંથી એક સાવધ આકૃતિ પ્રગટે છે; તેની રોકાયેલી મુદ્રા અને ઝાંખી આંખો ચિત્રનો તણાવ કેન્દ્રિત કરે છે.
- એક પતિત દેવદૂત અંધારામાં સંકોચાઈને બેઠો છે. અને તે તમને જ જોઈ રહ્યો છે.
- ફિક્કી આંખો, પહોળી ખુલ્લી. તેના ચહેરા પરની એકમાત્ર ઉજળી વસ્તુ.
- હાથ પર દાઢી. આ મુદ્રામાં મ્યુઝિયમ રોદાંનું ‘ધ થિંકર’ જુએ છે.
- એક ઉજળો ઘૂંટણ અંધકાર ચીરે છે. બાકી બધું છુપાયેલું.
- તેની પાંખો વળેલી જ રહે છે. ઉડાન નહીં. હુમલો નહીં.
- ઠંડી વાદળી જ્વાળા, નીચે ડાબે. બીજો પ્રકાશ બસ આટલો જ.
- એક વર્ષ પછી એક રાજકુમારે આ ચિત્ર ખરીદ્યું. બલ્ગેરિયાના લોકો શ્ટુકને ઓળખે છે તે આ ચિત્રને કારણે.
‘લ્યુસિફર’ ફ્રાન્ઝ ફોન શ્ટુકનું 1890નું ચિત્ર છે, જેમાં પતિત દેવદૂત અંધારામાં ટૂંટિયું વાળીને, હાથ પર દાઢી ટેકવીને, ફિક્કી આંખોથી દર્શક સામે તાકી રહ્યો છે; આ ચિત્ર બલ્ગેરિયાના સોફિયાની નેશનલ ગૅલરીની માલિકીનું છે.
શ્ટુકના ‘લ્યુસિફર’માં શું દેખાય છે?
લ્યુસિફર ધીમે ધીમે અંધકારમાંથી દેખાય છે. તેના શરીર, પાંખો અને આસપાસના રંગછાયા એટલા નજીક છે કે આપણે તેમની સીમાઓ શોધવી પડે છે. ફોન શ્ટુક જોવાની ક્રિયાને આ મુલાકાતનો સક્રિય ભાગ બનાવે છે: આકૃતિને કાળી પૃષ્ઠભૂમિથી સંપૂર્ણપણે અલગ કર્યા વિના પ્રગટ કરે છે.
ઝાંખી આંખો સંપર્કનું સૌથી સ્પષ્ટ બિંદુ આપે છે. શરીરનો મોટો ભાગ હજી પારખવો મુશ્કેલ છે, પણ નજર ચિત્રિત અવકાશની બહાર જતી લાગે છે. આપણે આકૃતિને તપાસીએ છીએ અને સામે આપણને પણ જોવામાં આવે છે એવું અનુભવીએ છીએ.
લ્યુસિફર સીધો આપણી સામે કેમ તાકે છે?
સંકોચાયેલી મુદ્રા તણાવને કેન્દ્રિત કરે છે. હાથપગ શરીરની નજીક રહે છે, અને ચહેરા પર ટેકવેલો હાથ તેને ઉદાસ ચિંતનભરી સ્થિરતા આપે છે. કોઈ ક્રિયા દર્શાવવાને બદલે ચિત્રકાર મુદ્રાને મનોદશાનો સંકેત આપવા દે છે.
પાંખો વિશાળ પ્રદર્શનની જેમ ખૂલતી નથી. તેમના ઘેરા આકાર આસપાસના પડછાયાની નજીક રહે છે, એટલે આકૃતિની શક્તિ રોકાયેલી લાગે છે. ઊડવાની શક્યતા અને સ્થિર મુદ્રા વચ્ચેનો વિરોધ નિશ્ચલતાને વધુ તીવ્ર બનાવે છે.
શ્ટુકે એ નજરને એક જોડીના અડધા ભાગ તરીકે વિચારી હતી. 1889માં તેણે ‘સ્વર્ગનો રખેવાળ’ ચીતર્યું, અને યોકોહામા મ્યુઝિયમ ઑફ આર્ટ, જેની પાસે ‘લ્યુસિફર’ પરથી શ્ટુકે પોતે બનાવેલું એચિંગ છે, 1890ના આ કેનવાસને તેનું જોડીદાર ચિત્ર કહે છે. સોફિયાની નેશનલ ગૅલરી કહે છે કે આ બે ચિત્રોએ તેને વિશ્વવ્યાપી ખ્યાતિ અપાવી. યોકોહામાનું સંગ્રહાલય લ્યુસિફરનું વર્ણન કરે છે કે તે ભવાં ચડાવીને પોતાની સફેદ, પહોળી ખુલ્લી આંખોથી દર્શક સામે જુએ છે, અને સૂચવે છે કે આ મુદ્રા રોદાંના ‘ધ થિંકર’થી પ્રેરિત હતી. તો કદાચ પતિત દેવદૂત પ્રહાર કરવાની તૈયારીમાં નથી. તે વિચારે છે, અને તેણે આપણને જોઈ લીધા છે. (Yokohama Museum of Art)
શ્ટુકે ‘લ્યુસિફર’ની રચના કેવી રીતે કરી?
હાથ અને ચહેરો સાથે અસર કરે છે, પણ એક જ ખુલાસો આપતા નથી. મુદ્રામાં આપણે એકાગ્રતા, રોષ કે થાક વાંચી શકીએ. આ ચિત્રે સૂચવેલી શક્યતાઓ છે, એવા વિચારો નહીં જે ચિત્ર આપણા વતી નિશ્ચિત કરી શકે.
નીચેની ડાબી ધાર પાસેનો નાનો વાદળી ઝગમગાટ અંધકારમાં ઠંડો રંગ લાવે છે. તેનો આછો પ્રકાશ ચહેરા પર પાછા ફરતાં પહેલાં આંખને શોધ માટે બીજું બિંદુ આપે છે. વિરોધ શક્તિશાળી છે, કારણ કે કૅનવસનો બહુ થોડો ભાગ તેજ પ્રકાશમાં છે.
શ્ટુકે ‘લ્યુસિફર’ ચીતર્યા પછી તેનું શું થયું?
1890માં ચિતરાયેલું લ્યુસિફર પૌરાણિક કથા અને મનોવૈજ્ઞાનિક સંકેત પ્રત્યે ફોન શ્ટુકના પ્રતીકવાદી રસ સાથે જોડાયેલું છે. નામ આપવામાં આવેલું પાત્ર શરૂઆતનું બિંદુ આપે છે, જ્યારે પ્રકાશ, શરીરનો તણાવ અને સતત ટકેલી નજર ચિત્રનો અનુભવ બનાવે છે.
એક રાજવી ખરીદનાર ઝડપથી આવ્યો. સોફિયાની નેશનલ ગૅલરી કહે છે કે ચિત્ર બન્યાના પછીના વર્ષે મ્યુનિકની મુલાકાત દરમિયાન બલ્ગેરિયાના રાજકુમાર ફર્ડિનાન્ડે ‘લ્યુસિફર’ ખરીદ્યું, અને આ એક ચિત્રને કારણે જ શ્ટુક બલ્ગેરિયાના સામાન્ય લોકોમાં લોકપ્રિય છે. મ્યુનિક સેસેશનના એક સ્થાપક શ્ટુક સૌથી જાણીતા પ્રતીકવાદીઓમાંના એક બન્યા. 2024માં ગૅલરીએ ‘પ્રકાશ અને અંધકાર વચ્ચે’ પ્રદર્શનમાં ‘લ્યુસિફર’ને ફરી ‘સ્વર્ગનો રખેવાળ’ સાથે ભેગું કર્યું, એક એવું કેનવાસ જે મ્યુનિકના વિલા શ્ટુકની બહાર ભાગ્યે જ દર્શાવાય છે; ગૅલરીના શબ્દોમાં, ત્યાં આ જોડીએ પોતાનો નાટ્યાત્મક સંવાદ ફરી શરૂ કર્યો. (નેશનલ ગૅલરી, સોફિયા)
દૃશ્યમાં આગળ વધતું યુદ્ધ કે નાટકીય પલાયન નથી. તેની શક્તિ એક સાવધ આકૃતિ સાથેની મુલાકાતમાં રહે છે. આખા કૅનવસ પર પાછા ફરીએ ત્યારે અંધકાર ઓછો ખાલી લાગે છે: કલાકાર તેની અંદર કેટલી અભિવ્યક્તિ રાખી શકે છે તે આપણે શીખ્યા છીએ.
વિગતો એક નજરે
સ્રોતો અને વધુ વાંચન
- લ્યુસિફર — નેશનલ ગૅલરી, સોફિયા
- કલાકારનું જીવનચરિત્ર: ફ્રાન્ઝ ફોન શ્ટુક (વિકિપીડિયા, અંગ્રેજીમાં)
- લ્યુસિફર (વિકિપીડિયા, અંગ્રેજીમાં)