गोष्ट मोड
लूसिफर
अंधारातून सावध आकृती दिसू लागते; आवरलेली मुद्रा आणि फिकट डोळे चित्राचा ताण एकवटतात.
- एक पतित देवदूत अंधारात आकसून बसला आहे. आणि तो तुमच्याकडेच पाहतोय.
- फिकट डोळे, सताड उघडे. त्याच्या चेहऱ्यावरची एकमेव उजळ गोष्ट.
- हातावर हनुवटी. या पवित्र्यात संग्रहालयाला रोदँचा ‘द थिंकर’ दिसतो.
- एक उजळ गुडघा अंधार भेदतो. बाकी सगळं लपलेलं.
- पंख दुमडलेलेच राहतात. उड्डाण नाही. हल्ला नाही.
- थंड निळी ज्योत, खाली डावीकडे. तेवढाच दुसरा प्रकाश.
- वर्षभराने एका राजपुत्राने हे चित्र विकत घेतलं. बल्गेरियन लोक श्टुकला ओळखतात ते या चित्रामुळेच.
‘लूसिफर’ हे फ्रान्झ फॉन श्टुक यांनी 1890 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात पतित देवदूत अंधारात दबून बसलेला, हातावर हनुवटी टेकवलेला आणि फिकट डोळ्यांनी प्रेक्षकाकडे रोखून पाहताना दिसतो; हे चित्र बल्गेरियातील सोफियाच्या नॅशनल गॅलरीच्या मालकीचे आहे.
श्टुक यांच्या ‘लूसिफर’मध्ये काय दिसते?
लूसिफर हळूहळू अंधारातून दिसू लागतो. शरीर, पंख आणि परिसर यांच्या रंगछटा इतक्या जवळच्या आहेत की आपल्याला त्यांच्या कडा शोधाव्या लागतात. फॉन श्टुक पाहण्याला या भेटीचा सक्रिय भाग बनवतात: आकृती उलगडते, पण काळ्या पार्श्वभूमीपासून पूर्ण वेगळी होत नाही.
फिकट डोळे संपर्काचा सर्वांत स्पष्ट बिंदू ठरतात. शरीराचा बराच भाग अजून ओळखणे अवघड असले, तरी नजर चित्रित अवकाशाबाहेर रोखल्यासारखी वाटते. आपण आकृतीचा अभ्यास करतो आणि उलट आपल्याकडेही पाहिले जात असल्याचे जाणवते.
लूसिफर थेट आपल्याकडे का रोखून पाहतो?
आकसलेली मुद्रा ताण एकवटते. हातपाय शरीराजवळ राहतात, आणि चेहऱ्याला टेकलेला हात त्याला खिन्न चिंतनाची निश्चलता देतो. कृती रंगवण्याऐवजी चित्रकार मुद्रेला मनःस्थिती सुचवू देतात.
पंख एखाद्या भव्य प्रदर्शनासारखे पसरत नाहीत. त्यांचे गडद आकार सभोवतालच्या सावल्यांजवळ राहतात, त्यामुळे आकृतीची शक्ती आवरलेली वाटते. उडण्याची शक्यता आणि स्थिर मुद्रा यांतील विरोध निश्चलतेला अधिक तीव्र करतो.
श्टुक यांनी ही नजर एका जोडीचा अर्धा भाग म्हणून योजली होती. 1889 मध्ये त्यांनी ‘स्वर्गाचा रक्षक’ रंगवले, आणि ‘लूसिफर’वर आधारित त्यांचे स्वतःचे एचिंग ज्यांच्या संग्रहात आहे ते योकोहामा म्युझियम ऑफ आर्ट 1890 च्या या कॅनव्हासला त्याची जोडकृती म्हणते. सोफियाची नॅशनल गॅलरी सांगते की या दोन चित्रांनी त्यांना जगभर कीर्ती मिळवून दिली. योकोहामाचे संग्रहालय लूसिफरचे वर्णन कपाळावर आठ्या घालून, पांढरे डोळे विस्फारून प्रेक्षकाकडे पाहणारा असे करते, आणि ही मुद्रा रोदँ यांच्या ‘द थिंकर’वरून प्रेरित असावी असे सुचवते. मग कदाचित हा पतित देवदूत प्रहार करण्याच्या बेतात नाही. तो विचार करतो आहे, आणि त्याने आपल्याला पाहिले आहे. (Yokohama Museum of Art)
श्टुक यांनी ‘लूसिफर’ची रचना कशी केली?
हात आणि चेहरा एकत्र परिणाम करतात, पण एकच स्पष्टीकरण देत नाहीत. मुद्रेत एकाग्रता, राग किंवा थकवा वाचता येईल. या चित्राने सुचवलेल्या शक्यता आहेत; चित्र आपल्या वतीने निश्चित करू शकेल असे विचार नाहीत.
खालच्या डाव्या कडेजवळचे लहान निळे तेज अंधारात अधिक थंड रंग आणते. त्याचा मंद प्रकाश चेहऱ्याकडे परतण्याआधी डोळ्याला शोधण्यासाठी आणखी एक बिंदू देतो. कॅनव्हासचा फार थोडा भाग उजळ असल्याने विरोध प्रभावी ठरतो.
श्टुक यांनी रंगवल्यानंतर ‘लूसिफर’चे काय झाले?
1890मध्ये रंगवलेले लूसिफर हे मिथक आणि मानसिक सूचनांविषयी फॉन श्टुक यांच्या प्रतीकवादी कुतूहलाशी संबंधित आहे. नावाने ओळखलेले पात्र सुरुवातीचा आधार देते, तर प्रकाश, शरीरातील ताण आणि खिळलेली नजर चित्राचा अनुभव घडवतात.
एक राजघराण्यातील खरेदीदार लवकरच आला. सोफियाची नॅशनल गॅलरी सांगते की बल्गेरियाचा राजपुत्र फर्डिनांड याने चित्र रंगवल्यानंतरच्या वर्षी म्युनिकच्या भेटीत ‘लूसिफर’ विकत घेतले, आणि याच एका चित्रामुळे श्टुक बल्गेरियातील सर्वसामान्य लोकांमध्ये लोकप्रिय आहेत. म्युनिक सेसेशनचे एक संस्थापक असलेले श्टुक सर्वाधिक ओळखल्या जाणाऱ्या प्रतीकवादी चित्रकारांपैकी एक झाले. 2024 मध्ये गॅलरीने ‘प्रकाश आणि अंधार यांच्या दरम्यान’ या प्रदर्शनात ‘लूसिफर’ला ‘स्वर्गाचा रक्षक’शी पुन्हा जोडले; म्युनिकमधील व्हिला श्टुकबाहेर क्वचितच दाखवले जाणारे हे कॅनव्हास आहे, आणि गॅलरीच्या शब्दांत तिथे या जोडीने आपला नाट्यमय संवाद पुन्हा सुरू केला. (नॅशनल गॅलरी, सोफिया)
दृश्यात पुढे सरकणारे युद्ध किंवा नाट्यमय पलायन नाही. त्याचे सामर्थ्य एका सावध आकृतीशी होणाऱ्या भेटीत राहते. पूर्ण कॅनव्हासकडे परतल्यावर अंधार कमी रिकामा वाटतो: कलाकार त्यात किती अभिव्यक्ती सामावू शकतो हे आपण शिकलो आहोत.
तपशील एका नजरेत
स्रोत आणि अधिक वाचन
- लूसिफर — नॅशनल गॅलरी, सोफिया
- कलाकाराचे चरित्र: फ्रान्झ फॉन श्टुक (विकिपीडिया, इंग्रजीत)
- लूसिफर (विकिपीडिया, इंग्रजीत)