गोष्ट मोड
बंडखोर देवदूतांचे पतन
ब्रूगेल बंडखोर देवदूतांचे पतन संत मायकेल, पराभूत आत्मे आणि संमिश्र जीवांच्या दाट वादळात बदलतो.
- देवदूत स्वर्गातून कोसळतात. खाली येताना ते राक्षस बनतात.
- चिलखतातला संत मायकेल उजळ मध्यभाग सांभाळतो.
- मासे. कीटक. नाव नसलेले जीव. बंड शेवटी हेच बनतं.
- ते खऱ्या गोष्टींपासून बनलेत: फुलपाखराचे पंख, पफर मासा, आर्मडिलोचं कवच.
- डावीकडे, एक पांढरा देवदूत गर्दी चिरत जातो.
- एके काळी हे चित्र बॉशचं मानलं जायचं. 1898 मध्ये चौकटीखाली दडलेली ब्रूगेलची सही सापडली.
‘बंडखोर देवदूतांचे पतन’ हे पीटर ब्रूगेल थोरला यांनी 1562 मध्ये ओक लाकडावर रंगवलेले चित्र असून त्यात संत मायकेल आणि निष्ठावान देवदूत बंडखोर देवदूतांना स्वर्गातून हाकलून देतात आणि ते संकरित राक्षसांमध्ये बदलत जातात; हे चित्र ब्रसेल्समधील रॉयल म्युझियम्स ऑफ फाइन आर्ट्स ऑफ बेल्जियमच्या मालकीचे आहे.
‘बंडखोर देवदूतांचे पतन’मध्ये काय दिसते?
ब्रूगेल बंडखोर देवदूतांचे पतन एका गर्दीने भरलेल्या वैश्विक युद्धात रूपांतरित करतो. संत मायकेल आणि एकनिष्ठ देवदूत विकृत शरीरांच्या व विचित्र प्राण्यांच्या झुंडीला सामोरे जातात. स्वर्ग जणू अशा जगात ओसंडत आहे, जिथे कोणतीही गोष्ट स्थिर आकार टिकवू शकत नाही.
1562 मध्ये ओकच्या लाकडी फलकावर रंगवलेले हे चित्र ब्रुसेल्समधील बेल्जियमच्या रॉयल म्युझियम्स ऑफ फाइन आर्ट्सच्या संग्रहात आहे. त्याचा रुंद पृष्ठभाग ब्रूगेलला असंख्य छोट्या चकमकींमधून एक प्रचंड संघर्ष उभारण्याची जागा देतो.
ब्रूगेल यांचे देवदूत राक्षसांमध्ये का बदलतात?
दृश्याची घनता थक्क करते. पंख, शिंपले, माशांचे खवले, चेहरे आणि अवयव अशक्य संयोगांत एकमेकांवर आदळतात. पराभूत जीव खाली पडताना स्वतःची ओळख गमावत असल्यासारखे दिसतात; त्यामुळे बंड हे निसर्गजगताच्या कोसळण्यासारखे भासते.
या राक्षसांकडे बारकाईने पाहिल्यास आणखी शोध लागतात. अपरिचित शरीरांत ओळखता येणारे प्राण्यांचे आकार दिसतात. ब्रूगेल निसर्गाकडे पाहण्याची उत्सुकता धार्मिक दृश्यात आणतो, जिथे ज्ञान आणि भीती वेगळी करणे अवघड होते.
जवळून पाहा, हे राक्षस खऱ्या गोष्टींपासून बनलेले आहेत. रॉयल म्युझियम्स ऑफ फाइन आर्ट्स ऑफ बेल्जियम मायकेलच्या उजव्या पायाखालील स्वॅलोटेल फुलपाखराचे काळे-पिवळे पंख, वरच्या उजव्या बाजूचा एक पफर मासा, आणि नव्या जगातील प्राणी असलेल्या आर्मडिलोचे कवच दाखवते, जे सावलीत कोसळताना धातूच्या चिलखतात कडक होत जाते. एका पतित देवदूताने तर छातीचे कवच म्हणून हस्तिदंती सुवाह्य सूर्यघड्याळ घातले आहे. संग्रहालय या चित्राची तुलना कुतूहल-कक्षाशी करते, जिथे संग्राहक नॅचुरालिया म्हणजे निसर्गनिर्मित वस्तू आणि आर्टिफिशियालिया म्हणजे मानवनिर्मित वस्तू शेजारी शेजारी ठेवत. ब्रूगेल यांचा नरक एखाद्या संग्राहकाच्या खोलीसारखा भरलेला आहे. (Royal Museums of Fine Arts of Belgium on Google Arts & Culture)
ब्रूगेल यांनी या युद्धाची रचना कशी केली?
संत मायकेल युद्धाला अक्ष देतो. गोंधळातही त्याचे चिलखत आणि ताठ उभी आकृती स्पष्ट दिसतात. त्याच्या भोवती नजर अशा जीवांना भेटते, जे एकाच वेळी विनोदी, विकृत आणि अस्वस्थ करणारे वाटू शकतात.
वरचा अधिक उजळ अवकाश आणि खालचे दाटीवाटीचे जग यांतील विरोध पतनाला दिशा देतो. तरीही कोणताही एक मार्ग नजरेला संपूर्ण चित्रातून घेऊन जात नाही: आणखी एखादा पंख, जबडा किंवा चेहरा पाहण्याच्या प्रवासात सतत व्यत्यय आणतो.
1562 नंतर या चित्राचे काय झाले?
सर्वांत छोटा संमिश्र जीवदेखील मोठ्या नाट्याचा भाग आहे. त्याची काही वैशिष्ट्ये परिचित वाटतात, पण कोणत्याही खऱ्या प्राण्याच्या अंगांचे असे संयोजन असू शकत नाही. जवळून पाहणे हे चित्र भरून टाकणाऱ्या अस्थिर आकारांचा अनुभव घेण्याचे साधन बनते.
बराच काळ या चित्राने आपल्या चित्रकाराचे नाव गमावले होते. रॉयल म्युझियम्सने 1846 मध्ये हे चित्र ब्रूगेल यांचा मुलगा पीटर ब्रूगेल धाकटा याचे आहे असे समजून विकत घेतले, आणि काही काळ ते हिएरोनिमस बॉश यांचे मानले गेले. अखेर 1898 मध्ये खालच्या डाव्या कोपऱ्यात, चौकटीखाली लपलेली तारीख आणि स्वाक्षरी, MDLXII / BRVEGEL, सापडली. संग्रहालय यात एक इशाराही वाचते: 1562 मध्ये कार्डिनल ग्रानव्हेल ऑरेंजचा विल्यम यांसारख्या स्थानिक सरदारांबरोबर सत्तासंघर्षात अडकले होते, आणि संग्रहालयाच्या मते 1566 च्या मूर्तिभंजन संकटानंतर गर्वाविरुद्धचा हा इशारा एक वेदनादायक वास्तव बनला. (Royal Museums of Fine Arts of Belgium on Google Arts & Culture)
ब्रूगेल चित्ररचनेद्वारे हे वैपुल्य एकत्र धरतो. युद्ध अराजक वाटते, पण प्रत्येक जीवासाठी चित्रात जाणीवपूर्वक जागा निवडलेली आहे. प्रत्येक नव्या नजरेतून कळते की काळजीपूर्वक मांडलेले आकार या विलक्षण काल्पनिक युद्धाला किती जिवंत करतात.
तपशील एका नजरेत
स्रोत आणि अधिक वाचन
- बंडखोर देवदूतांचे पतन — रॉयल म्युझियम्स ऑफ फाइन आर्ट्स ऑफ बेल्जियम
- कलाकाराचे चरित्र: पीटर ब्रूगेल थोरला (विकिपीडिया, इंग्रजीत)
- बंडखोर देवदूतांचे पतन (विकिपीडिया, इंग्रजीत)