गोष्ट मोड
पँडेमोनियम
जॉन मार्टिन मिल्टनच्या पॅराडाइज लॉस्टमधील दानवांचा राजवाडा अंधाऱ्या आकाशाखाली लाव्ह्यावर उभारतो.
- नरकालाही एक राजधानी आहे. हीच ती.
- खाली उजवीकडची ती छोटी आकृती? सैतान. लूव्र म्हणतं, तो एका श्वासाने राजवाडा उभा करतो.
- मिल्टनच्या काव्यात हा राजवाडा कोणी बांधत नाही. तो जमिनीतून ‘एखाद्या उच्छ्वासासारखा’ उठतो.
- लाल लाव्हाच्या नद्या खालून राजवाडा उजळवतात.
- आणि हे ठिपके? दानव. आत मावण्यासाठी ते आकसतात, असं काव्य सांगतं.
- धूर मनोऱ्यांवर दाटतो. अवाढव्य, तरी कसा कोण जाणे, हवाच नसल्यासारखा.
- हे नाव मिल्टनने घडवलं: ‘सगळे दानव’. आज इंग्रजीत pandemonium म्हणजे फक्त गोंधळ.
‘पँडेमोनियम’ हे जॉन मार्टिन यांनी 1841 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात सैतान धगधगत्या लाव्हाच्या भूप्रदेशावर मिल्टनच्या ‘पॅराडाइज लॉस्ट’मधील राक्षसांचा महाल पँडेमोनियम उभारताना दिसतो; हे चित्र पॅरिसमधील म्युझे दु लूव्रच्या मालकीचे आहे.
जॉन मार्टिन यांच्या ‘पँडेमोनियम’मध्ये काय दिसते?
राजवाडा प्रचंड, आकाश जवळजवळ काळे आणि खालची जमीन आगीने उजळलेली आहे. जॉन मार्टिन आकारातून नरकाचा भार जाणवू देतो. इमारत तिच्या कडेला असलेल्या लहान आकृत्यांसह आसपासचे सर्व गिळू शकेल अशी वाटते.
विषय मिल्टनच्या पॅराडाइज लॉस्टमधून येतो. पँडेमोनियम हा पतित दानव जमणारा राजवाडा आहे. मार्टिन कल्पित जागेला खांब, भिंती आणि मनोरे देतो, साहित्यिक दर्शनाला प्रचंड वास्तुरूप देतो.
मिल्टनच्या ‘पॅराडाइज लॉस्ट’मध्ये पँडेमोनियम म्हणजे काय?
खाली उजवीकडे सैतान इमारतीसमोर उभा आहे. लूव्रच्या वर्णनानुसार तो राजवाडा अस्तित्वात आणत आहे. शेजारी त्याचा लहान आकार तीव्र विरोध निर्माण करतो: एक आकृती स्वतःपेक्षा कितीतरी मोठ्या दृश्याशी जोडली आहे.
लाल लाव्हा खालचे जग छेदतो आणि अंधाऱ्या वास्तूवर आपला रंग टाकतो. त्यामुळे इमारतीला धोकादायक वैभव मिळते. प्रकाश आपल्याला राजवाड्याकडे खेचतो, पण भोवतालची आग आकर्षण अस्वस्थ करते.
हा शब्द मिल्टनने घडवला. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस नमूद करते की पँडेमोनियम हा शब्द ‘पॅराडाइज लॉस्ट’मध्ये ‘सर्व’ असा अर्थ असलेला ग्रीक उपसर्ग पॅन्- वापरून घडवला गेला, आणि मिल्टनसाठी ती नरकाची राजधानी होती. पहिल्या सर्गात महाल वर्षानुवर्षे बांधला जात नाही: एक प्रचंड वास्तू “वाफेसारखी” जमिनीतून वर येते. लूव्र हे चित्र कवितेच्या 710 ते 719 या ओळींशी जोडते आणि उजवीकडे अग्रभागी उभा सैतान एका श्वासाने तो महाल निर्माण करतो आहे, ज्यात सर्व राक्षसांची सभा भरणार आहे, असे वर्णन करते. कवितेत थोडे पुढे, त्या सभागृहात मावण्यासाठी राक्षस आकुंचन पावून अगदी लहान रूपे घेतात. (Oxford University Press)
जॉन मार्टिन यांनी हे दृश्य कसे उभे केले?
इमारतीखाली लहान आकृत्या विशालतेला गर्दीचा अनुभव बनवतात. जागा वस्तीची आहे हे दिसते, पण प्रमाण व्यक्तींना लक्षाचे केंद्र होऊ देत नाही. जमाव आकृत्यांइतकाच इमारतीचाही आहे.
लांब रांगा आणि वारंवार येणारी वास्तुरूपे दर्शनाला व्यवस्था देतात. नरक भयानक करण्यासाठी मार्टिन फक्त गोंधळावर अवलंबून नाही. राजवाड्याची शिस्त त्याच्या शक्तीला भव्य, जवळजवळ समारंभिक स्वरूप देते.
‘पँडेमोनियम’ लूव्रमध्ये कसे पोहोचले?
धूर आणि अंधार दूरच्या मनोऱ्यांवर दबाव टाकतात. प्रतिमा खोलवर उघडते, पण वातावरण बंदिस्त वाटू शकते. मार्टिन विशाल जागा आणि तिच्यात अडकण्याचा दबाव एकत्र ठेवतो.
हे चित्र रंगवण्याआधी मार्टिन यांनी 1824 आणि 1831 मध्ये हे दृश्य दोनदा कोरीव छापचित्रात उतरवले होते; हे चित्र त्यांनी 1841 मध्ये रॉयल अकॅडमीत प्रदर्शित केले, त्याच्या जोडचित्राच्या, ‘स्वर्गीय नगरी’च्या, वर्षीच. सापांनी आणि ड्रॅगननी सजलेली त्याची चौकट त्यांनी स्वतः डिझाइन केली. पहिले मालक, बोल्टनचे अभियंता आणि रेल्वे इंजिन निर्माते बेंजामिन हिक, पुढच्याच वर्षी मरण पावले, आणि 1843 मध्ये मँचेस्टरमध्ये हे चित्र विकले गेले. ब्रिटिश आणि अमेरिकन संग्रहांतून फिरून, 2006 मध्ये वास्तुविशारद पियेर बेलियो आणि त्यांची पत्नी पॉल मार्शो यांच्या मृत्युपत्रातील देणगीतून लूव्रने ते विकत घेतले. (म्युझे दु लूव्र)
चित्र अस्वस्थ करते कारण त्याचे वैभव कौतुकाला बोलावते. मार्टिन दुष्टतेच्या राज्याला सुंदर रूप देतो आणि आकर्षणाचा विचार आपल्यावर सोडतो. सौंदर्य आणि सत्ता विश्वासास पात्र नसतानाही लक्ष ताब्यात घेऊ शकतात.
तपशील एका नजरेत
स्रोत आणि अधिक वाचन
- पँडेमोनियम — म्युझे दु लूव्र
- कलाकाराचे चरित्र: जॉन मार्टिन (विकिपीडिया, इंग्रजीत)
- पँडेमोनियम (विकिपीडिया, इंग्रजीत)