गोष्ट मोड
सायक्लोप्स
एक राक्षस फुलांनी भरलेल्या डोंगरधारेपलीकडे झोपलेल्या समुद्रकन्येकडे पाहतो. रेदोँ आकारातील फरक आणि एकतर्फी प्रेम यांना स्वप्नासारख्या भेटीत रूपांतरित करतो.
- एक राक्षस डोंगरावरून डोकावतोय. तो प्रेमात पडलाय.
- एक प्रचंड डोळा. रेदोँसाठी डोळा अनेकदा आत्म्याचं प्रतीक होता.
- ही गॅलाटिया, एक सागरी अप्सरा, झोपलेली. तिचं प्रेम दुसऱ्यावर आहे.
- सगळीकडे गोड रंग. संग्रहालय म्हणतं, त्यामुळे तो अधिकच भीतीदायक वाटतो.
- तो अवाढव्य. ती इवलीशी. मध्ये एक अख्खा डोंगर.
- ओव्हिडच्या कथेत तो तिच्या प्रियकराला खडकाखाली चिरडतो. रेदोँ फक्त त्याचं पाहत राहणं रंगवतो.
‘सायक्लोप्स’ हे ओदिलोँ रेदोँ यांनी सुमारे 1914 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात एकडोळा राक्षस पॉलीफीमस डोंगरामागून झोपलेल्या सागरी अप्सरा गॅलाटियाकडे पाहत आहे; हे चित्र नेदरलँड्समधील ओटरलो येथील क्रॉलर-म्युलर म्युझियमच्या मालकीचे आहे.
रेदोँ यांच्या ‘सायक्लोप्स’मध्ये काय दिसते?
डोंगरधारेवर एक प्रचंड डोळा दिसतो, तर खाली फुलांमध्ये लहान आकृती झोपलेली आहे. रेदोँ एकाक्ष राक्षस पॉलीफीमस आणि समुद्रकन्या गॅलाटिया यांना स्वप्नातल्या वाटणाऱ्या निसर्गदृश्यात आणतो. त्यांच्या आकारातील विषमता लगेच अस्वस्थ करते.
राक्षसाचे अर्धवट लपलेले शरीर दिसण्याआधी डोळा लक्ष वेधतो. त्याचा गडद मध्यभाग उबदार रंगांच्या चेहऱ्याच्या आणि फिकट आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर उठून दिसतो. गोलाकार डोके सौम्य वाटू शकते; मात्र रोखलेली नजर हस्तक्षेप करणारीही वाटू शकते. चित्र दोन्ही प्रतिक्रिया शक्य ठेवते.
सायक्लोप्सचा डोळा इतका मोठा का आहे?
गॅलाटिया झोपलेली आहे आणि वरून पाहणाऱ्याची तिला कल्पना नाही. तिच्या फिकट शरीराभोवती दाट रंगांचे पट्टे आहेत. तिची विश्रांती आणि त्याची जागरूकता यांतील विरोध कोणत्याही दिसणाऱ्या संघर्षाशिवाय दृश्यात ताण निर्माण करतो.
कथेचा बराच भाग रंग सांगतो. फुले, हिरवे, पिवळे आणि धुकट आकार मिळून कल्पित भूभाग बनतात. ओळखता येणाऱ्या जागेचा नकाशा देण्याऐवजी निसर्गदृश्य रंग आणि पोत यांना भेटीचा भाव व्यक्त करू देते.
क्रॉलर-म्युलर म्युझियम या अनैसर्गिकरीत्या मोठ्या डोळ्याला चित्रातील सर्वात लक्षवेधी भाग म्हणते, आणि स्पष्ट करते की रेदोँ यांच्या कामात डोळा अनेकदा मानवी आत्म्याचे आणि गूढ, अज्ञात अंतर्विश्वाचे प्रतीक असतो. म्हणजे हा डोळा कदाचित एकाच वेळी दोन कामे करत आहे: गॅलाटियावर पाळत ठेवणे, आणि राक्षसाच्या स्वतःच्या अंतर्विश्वात एक खिडकी उघडणे. संग्रहालय पुढे म्हणते की असामान्य उजळ रंग राक्षसाचा, किंबहुना त्या डोळ्याचा, धोका अधिक तीव्र करतात. फुलांचा गोडवा धोका नाहीसा करत नाही. तो त्याला अधिक धार देतो. (क्रॉलर-म्युलर म्युझियम)
रेदोँ यांनी ‘सायक्लोप्स’ची रचना कशी केली?
आकारातील फरक दोन्ही आकृत्यांना वेगळे ठेवतो. पॉलीफीमस डोंगरधारेमागे उंचावतो; गॅलाटिया खाली एका लहान संरक्षित जागेत आहे. पर्वत राक्षसाला लपवतो आणि त्याच्या व झोपलेल्या आकृतीच्या मध्ये अडथळाही उभा करतो.
पुराणकथेत पॉलीफीमसचे गॅलाटियावरील प्रेम एकतर्फी आहे: तिचे प्रेम ॲसिसवर आहे. रेदोँ ही मोठी कथा चित्राच्या चौकटीबाहेर ठेवतो. तो पाहण्याच्या कृतीवर लक्ष केंद्रित करतो आणि पौराणिक प्रसंगाला परिणाम न दिसणाऱ्या भेटीत बदलतो.
मिथककथेत पुढे काय घडते?
प्रतीकवादी म्हणून रेदोँ कल्पनाशक्ती आणि सूचन यांतून अंतर्मनातील अनुभव शोधत होता. इथे अतिप्रचंड डोळा केवळ शरीरवैशिष्ट्य राहत नाही: तो पाहण्याला जवळजवळ स्वतंत्र अस्तित्व देऊ शकतो. तेजस्वी निसर्गदृश्य ही विचित्र घटना आकर्षक आणि अस्वस्थ करणारीही बनवते.
कथा हिंसक होण्याआधीच रेदोँ ती थांबवतात. ओव्हिडच्या ‘मेटामॉर्फोसिस’मध्ये पुढे काय झाले ते गॅलाटिया स्वतः सांगते. टेकडीवर गाणारा पॉलीफीमस तिला एसिससोबत पाहतो, डोंगराचा एक प्रचंड तुकडा उपटून फेकतो; तो तुकडा त्या तरुणाला गाडून टाकतो. खडकाखालून रक्त झिरपते, आणि नियतीच्या देवतांनी परवानगी दिलेली एकमेव गोष्ट करत गॅलाटिया एसिसचे रूपांतर त्याचे नाव जपणाऱ्या एका झऱ्यात करते. रेदोँ यांनी यापैकी काहीच रंगवले नाही, फक्त पाहत राहणे. 1916 मधील त्यांच्या मृत्यूच्या सुमारे दोन वर्षे आधी, सुमारे 1914 मध्ये बनवलेल्या या चित्राला क्रॉलर-म्युलर म्युझियम प्रतीकवादी कलेच्या उत्कृष्ट कृतींपैकी एक म्हणते. (Perseus Digital Library (Ovid, Metamorphoses 13))
गॅलाटिया खाली झोपलेली असताना पॉलीफीमस डोंगरधारेमागे अर्धवट लपून राहतो. दोघांतील अंतर त्याची जागरूकता, तिचे अनभिज्ञ असणे आणि निसर्गदृश्याचे सौंदर्य यांचा विचार करू देते. या परस्परविरोधी जाणिवांचा निर्णय करणारा शेवटचा हावभाव चित्रात नाही.
तपशील एका नजरेत
स्रोत आणि अधिक वाचन
- सायक्लोप्स — क्रॉलर-म्युलर म्युझियम
- कलाकाराचे चरित्र: ओदिलोँ रेदोँ (विकिपीडिया, इंग्रजीत)
- सायक्लोप्स (विकिपीडिया, इंग्रजीत)