गोष्ट मोड
जादुई वर्तुळ
वॉटरहाउस आखलेले वर्तुळ, हेतुपूर्ण देहबोली, साधने, धूर आणि वाट पाहणारे पक्षी यांच्या साहाय्याने जादूला भौतिक रूप देतात.
- तुम्ही तिला चेटकीण म्हणाल. चित्र मात्र कधीच म्हणत नाही.
- रेषेच्या आत, लहानशा आगीवर एक कढई चमकते.
- तिची कांडी धुळीत रेषा ओढते, स्वतःभोवतीच.
- तिच्या निळ्या पोशाखाच्या काठावर विचित्र आकृत्या धावतात.
- सात डोमकावळे, एका समीक्षिकेने मोजले. दोन धुरात आणि तिच्या पोशाखात लपलेत.
- तिचा विळा चंद्रकोरीच्या आकाराचा. कदाचित चंद्राचा विधी.
- ती रेषा तिनेच ओढली. ती काहीतरी बाहेर रोखतेय, की आत बोलावतेय?
‘जादुई वर्तुळ’ हे जॉन विल्यम वॉटरहाउस यांनी 1886 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात एक चेटकीण जमिनीवर स्वतःभोवती आणि धूर सोडणाऱ्या कढईभोवती वर्तुळ आखताना दिसते, तर त्याबाहेर डोमकावळे जमत आहेत; हे चित्र लंडनमधील टेटच्या मालकीचे आहे.
‘जादुई वर्तुळ’मध्ये काय दिसते?
चित्र एका हालचालीभोवती उभे राहते: एक स्त्री लांब कांडीने जमिनीवर वर्तुळ आखते. तिचा हात साधनाची रेषा त्याच्या चमकत्या टोकापर्यंत पुढे नेतो. कृती लहान आहे, पण आजूबाजूच्या वस्तू तिला विधीच्या केंद्रस्थानी ठेवतात.
वॉटरहाउस साधने आणि एकाग्रतेतून जादूला भौतिक रूप देतात. स्त्री तापवलेल्या कढईजवळ अनवाणी उभी आहे आणि दुसऱ्या हातात वक्र विळा धरते. तिची हेतुपूर्ण देहबोली हे असे काम असल्याचे सुचवते ज्याचे नियम आपल्याला माहीत नाहीत.
वॉटरहाउस यांची चेटकीण कोण, आणि हे वर्तुळ कशासाठी?
वर्तुळ स्त्री आणि कढईला बाहेर जमलेल्या पक्ष्यांपासून वेगळे करते. धूर सीमेच्या आत उठतो. खुणा केलेली जमीन विधीला दृश्यमान रचना देते, तरी चित्र त्याचा नेमका उद्देश गूढ ठेवते.
तिची देहबोली कामाकडे लक्ष वेधते. कांडी एका हाताची रेषा तिरपी खाली नेते, तर दुसऱ्या हातातील विळा शरीराच्या जवळ आहे. या भिन्न दिशा आकृतीला जमीन, साधने आणि वर जाणारा धूर यांमधील दुवा बनवतात.
शीर्षक फक्त वर्तुळाचे नाव घेते, स्त्रीचे नाही. व्हिक्टोरियन वेबने पुनर्प्रकाशित केलेल्या एका निबंधात सेसिलिया रोझ एका चेटकिणीचे वर्णन करतात, जी एक जादुई विधी करण्यासाठी अग्निवर्तुळ निर्माण करते आहे. त्या सात डोमकावळे मोजतात, त्यांपैकी दोन धुरात आणि वस्त्रांत लपलेले आहेत, हा समारंभ कदाचित चंद्राच्या आत्म्यांसाठीचा विधी असावा असे वाचतात, आणि चेटकिणीच्या डाव्या हातातील चंद्रकोरीच्या आकाराच्या विळ्याकडे लक्ष वेधतात. रोझ असेही सुचवतात की होमरच्या ‘ओडिसी’मधील मायाविनी सर्सी, जिला वॉटरहाउस पुढे किमान चार वेळा रंगवणार होते, ही या चेटकिणीचा आधार असू शकते. ही रेषा तिचे रक्षण करते की कशाला तरी बोलावते, हे चित्र कधीच सांगत नाही. (The Victorian Web)
वॉटरहाउस यांनी ‘जादुई वर्तुळ’ची रचना कशी केली?
काळे पक्षी आखलेल्या जागेभोवती जमले आहेत. त्यांच्या गडद आकृत्या फिकट जमिनीवर उठून दिसतात आणि निसर्गदृश्यातील खोल सावल्यांची पुनरावृत्ती करतात. त्यांचे स्थान सीमा स्पष्ट करते; पक्ष्यांना काय समजते किंवा काय हवे आहे, हे सांगत नाही.
अचूक रंगवलेले पृष्ठभाग आणि प्रतीकात्मक वस्तू दृश्याला वॉटरहाउस यांच्यावर प्रभाव टाकणाऱ्या प्री-राफेलाइट परंपरेशी जोडतात. निळा पोशाख, नक्षीदार काठ आणि वक्र पाते पाहण्यास तपशील देतात; स्त्रीची ओळख आणि विधीचे स्वरूप मात्र खुले राहते.
1886 नंतर ‘जादुई वर्तुळ’चे काय झाले?
मंद रंगांचे निसर्गदृश्य लक्ष पुढील भागात ठेवते. मातीचे रंग निळा पोशाख, उजळ आग आणि धुराचा उंच स्तंभ यांना वेढतात. कढईतून सुरू होणारा धूर नजर स्त्रीच्या डोक्याच्याही वर नेतो.
या चित्राला घरासाठी फार वाट पाहावी लागली नाही. त्याच्या नोंदीनुसार चँट्री बिक्वेस्टच्या विश्वस्तांनी ते 1886 मध्ये, म्हणजे चित्रावरील वर्षीच, भेट दिले. शिल्पकार सर फ्रान्सिस चँट्री यांनी मागे ठेवलेला आणि रॉयल अकॅडमीद्वारे चालवला जाणारा हा निधी एका सार्वजनिक राष्ट्रीय संग्रहासाठी ब्रिटनमध्ये बनलेली कला विकत घेत असे; टेट स्पष्ट करते की 1897 मध्ये टेट गॅलरीची स्थापना झाल्यानंतरच हा निधी तिच्या खरेदीसाठी राखून ठेवला गेला. म्हणजे आज ज्या गॅलरीच्या मालकीचे हे चित्र आहे ती अस्तित्वात येण्याच्या अकरा वर्षे आधीच ‘जादुई वर्तुळ’ राष्ट्राचे झाले होते. (टेट)
आखलेली रेषा या तपशिलांना एकत्रित चित्ररचनेत आणते. आत स्त्री, आग आणि कढई आहेत; बाहेर पक्षी आणि मोकळी जमीन. या विभागणीमुळे नियंत्रण आणि संरक्षण असे अर्थ शक्य होतात, तर न उलगडलेला विधी चित्राचे गूढ टिकवतो.
तपशील एका नजरेत
स्रोत आणि अधिक वाचन
- जादुई वर्तुळ — टेट
- कलाकाराचे चरित्र: जॉन विल्यम वॉटरहाउस (विकिपीडिया, इंग्रजीत)
- जादुई वर्तुळ (विकिपीडिया, इंग्रजीत)