गोष्ट मोड
तीन मे 1808
चौकोनी कंदील रात्रीचे गोळीबाराचे दृश्य उजळतो. बंदुकांसमोर उघड्या उभ्या पांढऱ्या शर्टातील माणसाकडे गोया नजर नेतो.
- एकच कंदील. तो बळींवर प्रकाश टाकतो, मारेकऱ्यांवर कधीच नाही.
- हात वर, गोळी झाडली जाणार. काहींना त्याच्या तळहातांवर जखमा दिसतात, ख्रिस्तासारख्या.
- सैनिकांना चेहरेच नाहीत. फक्त बंदुकांची एक लांबलचक रांग.
- त्याच्या पायाशी, ज्यांना आधीच गोळ्या घातल्या गेल्या.
- त्याच्या मागे, पुढचे. काही जण चेहरे झाकतात.
- हे चित्र काढायची मागणी गोयाने स्वतः केली होती. स्पॅनिश यादवी युद्धात, ते एका ट्रक अपघातातून बचावलं.
‘तीन मे 1808’ हे फ्रान्सिस्को दे गोया यांनी 1814 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात मे 1808 मधील माद्रिदच्या उठावानंतर कैद्यांना गोळ्या घालणारे फ्रेंच गोळीबार पथक दिसते, ज्याच्या केंद्रस्थानी कंदिलाच्या प्रकाशात हात उंचावलेला पांढरा सदरा घातलेला एक माणूस आहे; हे चित्र माद्रिदच्या मुसेओ नासियोनाल देल प्रादोच्या मालकीचे आहे.
‘तीन मे 1808’मध्ये काय दिसते?
चौकोनी कंदील रात्रीचे गोळीबाराचे दृश्य उजळतो. बंदुकांसमोर उघड्या उभ्या पांढऱ्या शर्टातील माणसाकडे गोया नजर नेतो.
उंचावलेले हात शरीर आपल्याकडे उघडतात. पांढरा रंग प्रकाश पकडून व्यक्तीला अंधारापासून वेगळे करतो.
गोया फक्त बळींनाच प्रकाशात का आणतात?
सैनिक पाठ करून उभे आहेत. चेहरे दिसत नाहीत आणि बंदुकांची पुनरावृत्ती त्यांना एका यंत्रासारखे करते.
पुढे रक्तात शरीरे पडली आहेत. आधी काय झाले आणि उभ्या माणसाला काय धोका आहे ते कळते.
कलेच्या इतिहासकार क्रिस्टीन झापेल्ला सांगतात त्याप्रमाणे, चित्रातला एकमेव प्रकाश जमिनीवरच्या कंदिलातून येतो. फुंदासियोन गोया एन आरागोन नमूद करते की त्याचा घनाकार झगझगाट क्रौर्य आणि जमिनीवरचे रक्त अधिक ठळक करतो. त्यामुळे मृत्युदंड झालेल्या प्रत्येक माणसाला आपली स्वतःची प्रतिक्रिया दाखवता येते: प्रतिष्ठान आवळलेल्या मुठींमध्ये संताप, पांढऱ्या वस्त्रातील माणसात वेदना, एकमेकांवर ठेवलेल्या हातांत याचना आणि तोंडापर्यंत उचललेल्या हातांत पश्चात्ताप वाचते. याउलट सैनिकांना चेहरेच नाहीत. आणि त्या माणसाचा उजवा हात पाहा: झापेल्लांना तिथे ख्रिस्ताचे पवित्र व्रण (स्टिग्माटा) दिसतात. (Smarthistory)
गोया यांनी या देहदंडाच्या दृश्याची रचना कशी केली?
मागे पुढचे कैदी दाटले आहेत. प्रत्येक प्रतिक्रिया वेगळी असली तरी ते त्याच हिंसेच्या रांगेत आहेत.
टेकडी आणि शहर काळ्या आकाशाखाली जागा बंद करतात. उजळलेल्या वधस्थळातून सुटण्याचा मार्ग दिसत नाही.
गोया यांनी रंगवल्यानंतर ‘तीन मे 1808’चे काय झाले?
1808च्या घटनांना प्रतिसाद म्हणून गोयाने 1814मध्ये हे रंगवले. घटना आणि चित्रातील अंतर त्याच्या स्मरणाच्या भूमिकेसाठी महत्त्वाचे आहे.
हे काम गोया यांनी स्वतः मागितले होते. 24 फेब्रुवारी 1814 रोजी रीजन्सी कौन्सिलला लिहिलेल्या पत्रात त्यांनी उठावातील सर्वात लक्षणीय आणि वीरतापूर्ण कृत्ये अमर करण्याची तयारी दाखवली. त्यांनी जे सादर केले ते विजयाचे दृश्य नव्हते, आणि फुंदासियोन गोया एन आरागोन नमूद करते की नव्या निरंकुश सत्ताधाऱ्यांनी या चित्राचे किंवा त्याच्या जोडचित्राचे, ‘दोन मे 1808’चे, स्वागत चांगले केले नाही. 1834 पर्यंत दोन्ही चित्रे प्रादोच्या कोठारात होती; संग्रहालयाचे राष्ट्रीयीकरण झाल्यानंतर, 1868 मध्ये ती प्रदर्शित झाली. 1937 मध्ये, यादवी युद्धादरम्यान व्हॅलेन्सियाला नेत असताना, या कॅनव्हासचा खालचा डावा भाग खराब झाला. माने आणि पिकासो या दोघांनीही यातून प्रेरणा घेतली. (Fundación Goya en Aragón)
चेहरे आणि पाठी यांचा विरोध पाहा. बळी व्यक्ती राहतात, तर लष्करी बळ निनावी, पुनरावृत्त कृती होते.
तपशील एका नजरेत
स्रोत आणि अधिक वाचन
- तीन मे 1808 — मुसेओ देल प्रादो
- कलाकाराचे चरित्र: फ्रान्सिस्को दे गोया (विकिपीडिया, इंग्रजीत)
- तीन मे 1808 (विकिपीडिया, इंग्रजीत)