गोष्ट मोड
युलिसिस आणि सायरन
सायरनचे गाणे ऐकण्यासाठी युलिसिसने स्वतःला डोलकाठीला बांधून घेतले. वॉटरहाऊसने त्यांना नखे दिली, आणि होमरने त्यांच्या गाण्यात याहूनही विलक्षण वचन ठेवले.
- सायरन तर सुंदर असायला हव्यात. पुन्हा पाहा. नखं.
- हे युलिसिसनेच मागितलं. डोलकाठीला बांधलेला, त्यांचं गाणं ऐकायला.
- त्याच्या खलाशांना काहीच ऐकू येत नाही. प्रत्येकाच्या कानात मेण.
- एक डेकवर उतरते, वल्हेकऱ्यापासून इंचभरावर. त्याला ती ऐकू येत नाही.
- होमरच्या कथेत सायरन दोनच. वॉटरहाऊसने रंगवल्या सात.
- पक्षी-स्त्रिया, एका ग्रीक कुंभावरून. समीक्षकांना नखं अजिबात आवडली नाहीत.
- हा धोका कशाला? त्यांचं गाणं त्याला अख्खं भविष्य सांगायचं वचन देतं.
- गाण्यातून तो सुटला. पण यातला एकही वल्हेकरी कधीच घरी पोहोचला नाही.
‘युलिसिस आणि सायरन’ हे जॉन विल्यम वॉटरहाऊस यांनी 1891 मध्ये रंगवलेले चित्र असून त्यात आपल्या जहाजाच्या डोलकाठीला बांधलेला युलिसिस दिसतो, तर स्त्रियांची डोकी असलेल्या पक्ष्यांच्या रूपात रंगवलेल्या सायरन त्याच्या कान बंद केलेल्या खलाशांभोवती झेपावत आहेत; हे चित्र मेलबर्नमधील नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरियामध्ये आहे.
वॉटरहाऊस यांच्या ‘युलिसिस आणि सायरन’मध्ये काय दिसते?
होमरच्या ‘ओडिसी’मधला तो क्षण वॉटरहाऊस दाखवतो, जेव्हा युलिसिसचे जहाज सायरनच्या जवळून निसटते. त्या आपल्या गाण्याने खलाशांना खडकांकडे ओढून नेत. सुंदर स्त्रियांऐवजी त्याने त्यांना स्त्रियांची डोकी असलेले पक्षी म्हणून रंगवले.
चेटकीण सर्सीने सावध केल्यामुळे युलिसिसने ते गाणे ऐकून त्यातून वाचायचे ठरवले. त्याने खलाशांना आज्ञा दिली: त्याला डोलकाठीला ताठ उभे बांधावे, आणि त्याने सोडवण्याची विनवणी केली तर आणखी घट्ट बांधावे. होमरच्या कथेत त्याच्या दोन माणसांनी नेमके तसेच केले.
खलाशांना सायरनचे गाणे का ऐकू येत नाही?
होमरच्या युलिसिसने मेणाची एक गोल चकती उन्हात मळून मऊ केली आणि प्रत्येक वल्हेकऱ्याच्या कानात दाबून भरली. संगीताला बहिरे झालेले ते लोक वल्ह्यांवर वाकले आणि त्यांनी जहाज अरुंद सामुद्रधुनीतून पुढे रेटले.
एक सायरन तर थेट डेकवरच उतरली आहे आणि एका वल्हेकऱ्याच्या चेहऱ्याजवळ झुकली आहे. इतर डोलकाठीभोवती आणि जहाजाच्या मागच्या टोकाभोवती घिरट्या घालतात. वॉटरहाऊस धोका अंगाला भिडणारा करतो: पंख, पिसे, पकडणारे पाय, सारे हाताच्या अंतरावर.
वॉटरहाऊसने सायरन पक्ष्यांच्या रूपात का रंगवल्या?
होमरच्या सायरन दोघीच आहेत: त्या ‘आमच्या दोन आवाजां’विषयी गातात. 1891 मध्ये हे चित्र रॉयल अकॅडमीत प्रदर्शित झाले तेव्हा ‘सॅटर्डे रिव्ह्यू’ने नोंदवले की वॉटरहाऊसने सात सायरन रंगवल्या आहेत: कमरेपर्यंत स्त्रिया आणि खाली पक्षी.
या पक्षी-स्त्रिया ब्रिटिश म्युझियममधील इसवी सनपूर्व पाचव्या शतकातल्या एका ग्रीक कुंभावरून घेतल्या होत्या. काही समीक्षकांनी या अभ्यासाचे कौतुक केले; इतरांना ती ‘गिधाडी नखे’ बीभत्स वाटली, आणि असे जीव गोड कसे गाऊ शकतील, असा प्रश्न त्यांनी केला.
पक्षी-स्त्रिया वॉटरहाऊसने स्वतः शोधून काढल्या नव्हत्या. 1891 च्या रॉयल अकॅडमी प्रदर्शनातील बहुतेक समीक्षकांना खात्री होती की त्याने त्या इसवी सनपूर्व पाचव्या शतकातील एका ग्रीक स्टॅम्नॉसवरून घेतल्या होत्या; हा ब्रिटिश म्युझियममधील साठवणीचा एक घडा होता आणि एका छापील चित्रामुळे तो सर्वत्र परिचित होता. Magazine of Art चे एम. एच. स्पीलमन यांनी कबूल केले की स्त्रीरूपी सायरनची कल्पना सोडणे कठीण आहे, पण वाटेने जाणाऱ्या खलाशांना मोहात पाडणारे त्यांचे रूप नव्हे तर आवाज होते, याची त्यांनी वाचकांना आठवण करून दिली. The Times ने इतकी सूट दिली नाही: त्याने त्यांना हार्पी, म्हणजे स्त्रियांचे चेहरे असलेले शिकारी पक्षी, म्हटले आणि युलिसिसला खिळवून ठेवणाऱ्या गाण्याची काहीच जाणीव चित्रातून होत नाही, अशी तक्रार केली. (नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरिया, मेलबर्न)
होमरच्या कथेत सायरन युलिसिसला नावाने हाक मारतात आणि वचन देतात की जो ऐकेल तो अधिक शहाणा होऊन पुढे जाईल, कारण ट्रॉयमध्ये जे घडले ते सारे आणि जगात जे जे घडणार ते सारे त्यांना ठाऊक आहे. आमिष ज्ञानाचे आहे.
1891 नंतर ‘युलिसिस आणि सायरन’चे काय झाले?
लंडनमधील नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरियाचे सल्लागार सर ह्युबर्ट हर्कोमर यांनी जून 1891 मध्ये हे चित्र 1,200 पौंडांना विकत घेतले आणि त्याच वर्षाच्या अखेरीस ते मेलबर्नला पोहोचले. तिथे लंडनपेक्षाही कठोर प्रतिक्रिया उमटली. Argus ला आलेल्या पत्रांनी या खरेदीला सार्वजनिक पैशाची उधळपट्टी आणि स्थानिक कलेपेक्षा परदेशी कलेला दिलेले प्राधान्य म्हटले, आणि दोन लेखकांना युलिसिस डोलकाठीला बांधलेल्या गुन्हेगारासारखा वाटला. हर्कोमर यांनी 1892 मध्ये छापील लेखातून आपल्या निवडीचे समर्थन केले. तेव्हापासून हे चित्र मेलबर्नमध्येच आहे; 6 नोव्हेंबर 2026 रोजी NGV ने ते NGV International मधील लेव्हल 2 वरच्या 19व्या शतकातील युरोपियन चित्रकला दालनात प्रदर्शित असल्याचे नमूद केले. (नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरिया, मेलबर्न)
जहाज वल्हवत सुखरूप पुढे गेले आणि खलाशांनी त्याला सोडवले. पण पुढे 12 व्या सर्गात, त्या लोकांनी सूर्याची गुरे खाल्ल्यावर झ्यूसने जहाजावर वीज पाडली आणि ते सगळे समुद्रात पडले. फक्त युलिसिस वाचला.
तपशील एका नजरेत
युलिसिस आणि सायरन कुठे आहे?
नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरिया, मेलबर्न
स्रोत आणि अधिक वाचन
- युलिसिस आणि सायरन — नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरिया, मेलबर्न
- संग्रहालयाचे स्पष्टीकरण — नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरिया, मेलबर्न
- कलाकाराचे चरित्र: जॉन विल्यम वॉटरहाऊस (विकिपीडिया, इंग्रजीत)
- युलिसिस आणि सायरन (विकिपीडिया, इंग्रजीत)