Verhaalmodus
De cycloop
Een reus kijkt over een bloemrijke bergkam naar een slapende nimf. Redon maakt van hun ongelijke grootte en onbeantwoorde liefde een droomachtige ontmoeting.
- Een reus gluurt over een berg. Hij is verliefd.
- Eén enorm oog. Voor Redon stond het vaak voor de ziel.
- Dit is Galatea, een zeenimf, in slaap. Zij houdt van een ander.
- Overal zoete kleuren. Volgens het museum maken ze hem dreigender.
- Hij is reusachtig. Zij is piepklein. Een hele berg ertussen.
- Bij Ovidius verplettert hij haar geliefde onder een rots. Redon schildert alleen het kijken.
De cycloop is een schilderij van Odilon Redon van omstreeks 1914 waarop de eenogige reus Polyphemus vanachter een berg de slapende zeenimf Galatea bespiedt; het behoort tot de collectie van het Kröller-Müller Museum in het Nederlandse Otterlo.
Wat toont Redons De cycloop?
Eén reusachtig oog verschijnt boven de bergkam, terwijl beneden een kleine figuur tussen de bloemen slaapt. Redon brengt de cycloop Polyphemus en de zeenimf Galatea samen in een landschap dat bij een droom lijkt te horen. Hun ongelijke grootte voelt meteen verontrustend.
Het oog trekt de aandacht voordat we het deels verborgen lichaam van de reus zien. Het donkere midden steekt af tegen zijn warmgekleurde gezicht en de bleke hemel. Het ronde hoofd kan zacht overkomen, maar de starende blik ook opdringerig. Het beeld laat beide reacties toe.
Waarom is het oog van de cycloop zo groot?
Galatea slaapt, onwetend van degene die haar van boven bekijkt. Haar bleke lichaam is omringd door dichte kleurvlekken. Het contrast tussen haar rust en zijn waakzaamheid geeft het tafereel spanning zonder zichtbare confrontatie.
De kleur vertelt een groot deel van het verhaal. Bloemen, groenen, gelen en nevelige vormen vloeien samen tot een denkbeeldig terrein. Het landschap beschrijft geen herkenbare plek, maar laat kleur en textuur de stemming van de ontmoeting dragen.
Het Kröller-Müller Museum noemt het onnatuurlijk grote oog het meest in het oog springende deel van het schilderij, en legt uit dat het oog in Redons werk vaak een symbool is van de menselijke ziel en van de mysterieuze, onbekende innerlijke wereld. Het oog doet dus misschien twee dingen tegelijk: het bespiedt Galatea en het opent een venster op de eigen innerlijke wereld van de reus. Het museum voegt eraan toe dat de ongewoon heldere kleuren de dreiging van de reus, of liever van het oog, versterken. De zoetheid van de bloemen heft het gevaar niet op. Ze maakt het scherper. (Kröller-Müller Museum)
Hoe componeerde Redon De cycloop?
Het verschil in grootte houdt de figuren uiteen. Polyphemus rijst achter de bergkam op; Galatea ligt beneden op een kleine beschutte plek. De berg verbergt de reus en vormt tegelijk een barrière tussen hem en de slapende figuur.
In de mythe blijft Polyphemus’ liefde voor Galatea onbeantwoord: zij houdt van Acis. Redon laat dat grotere verhaal buiten het kader. Hij richt zich op het kijken en maakt van een mythologische episode een ontmoeting waarvan de afloop onzichtbaar blijft.
Hoe gaat de mythe verder?
Als symbolist verkende Redon innerlijke ervaringen met fantasie en suggestie. Hier kan het buitensporig grote oog meer worden dan een anatomisch kenmerk: het geeft het kijken een haast zelfstandige aanwezigheid. Het stralende landschap maakt het vreemde tafereel zowel aantrekkelijk als ongemakkelijk.
Redon stopt het verhaal voordat het gewelddadig wordt. In Ovidius’ Metamorfosen vertelt Galatea zelf wat er daarna gebeurde. Polyphemus, die op een heuvel zingt, ziet haar met Acis, rukt een enorm stuk van de berg los en slingert het weg; het begraaft de jonge man. Onder de rots sijpelt bloed vandaan, en Galatea doet het enige wat de schikgodinnen toestaan: ze verandert Acis in een stroom die zijn naam blijft dragen. Redon schilderde niets hiervan, alleen het kijken. Het Kröller-Müller Museum noemt het schilderij, gemaakt rond 1914, zo’n twee jaar voor zijn dood in 1916, een van de meesterwerken van de symbolistische kunst. (Perseus Digital Library (Ovid, Metamorphoses 13))
Polyphemus blijft half verscholen achter de bergkam terwijl Galatea beneden slaapt. De afstand tussen hen laat ons nadenken over zijn waakzaamheid, haar onwetendheid en de schoonheid van het landschap. Geen afsluitend gebaar beslist tussen die tegenstrijdige indrukken.
De details in één oogopslag
Bronnen en verder lezen
- De cycloop — Kröller-Müller Museum
- Biografie van de kunstenaar: Odilon Redon (Wikipedia, Engels)
- De cycloop (Wikipedia, Engels)