Verhaalmodus
Odysseus en de sirenen
Odysseus liet zich aan een mast binden om de sirenen te horen. Waterhouse gaf ze klauwen, en Homerus gaf hun lied een veel vreemdere belofte.
- Sirenen horen mooi te zijn. Kijk nog eens. Klauwen.
- Odysseus vroeg hier zelf om. Vastgebonden aan de mast, om ze te horen zingen.
- Zijn bemanning hoort niets. Was in elk oor.
- Eén landt op het dek, vlak bij een roeier. Hij kan haar niet horen.
- Homerus heeft twee sirenen. Waterhouse schilderde er zeven.
- Vogelvrouwen, van een Griekse vaas. Critici haatten de klauwen.
- Waarom dat risico? Hun lied belooft hem de hele toekomst.
- Hij kwam het lied voorbij. Geen van deze roeiers kwam ooit thuis.
Odysseus en de sirenen is een schilderij uit 1891 van John William Waterhouse van Odysseus, vastgebonden aan de mast van zijn schip, terwijl sirenen, geschilderd als vogels met vrouwenhoofden, rond zijn bemanning duiken die niets kan horen; het hangt in de National Gallery of Victoria in Melbourne.
Wat toont Odysseus en de sirenen van Waterhouse?
Waterhouse toont het moment uit Homerus' Odyssee waarop het schip van Odysseus langs de sirenen glijdt, die zeelieden met hun gezang naar de rotsen lokten. In plaats van mooie vrouwen schilderde hij ze als vogels met vrouwenhoofden.
Gewaarschuwd door de tovenares Circe koos Odysseus ervoor het lied te horen en te overleven. Hij liet zijn bemanning hem rechtop aan de mast vastbinden en, als hij smeekte om losgemaakt te worden, hem nog strakker te binden. Bij Homerus deden twee van zijn mannen precies dat.
Waarom kan de bemanning de sirenen niet horen?
Homerus' Odysseus kneedde een schijf was zacht in de zon en drukte die in de oren van elke roeier. Doof voor de muziek bogen de mannen zich over hun riemen en dreven het schip door de nauwe zeestraat.
Eén sirene is op het dek zelf neergestreken en buigt zich vlak naar het gezicht van een roeier. Andere cirkelen om de mast en de achtersteven. Waterhouse maakt de dreiging lijfelijk: vleugels, veren, grijpende poten, alles binnen handbereik.
Waarom schilderde Waterhouse de sirenen als vogels?
Homerus' sirenen zijn met z'n tweeën: ze zingen over 'onze twee stemmen'. Toen het schilderij in 1891 in de Royal Academy hing, merkte de Saturday Review op dat Waterhouse er zeven had geschilderd, vrouw boven de taille en vogel eronder.
De vogelvrouwen kwamen van een Griekse vaas uit de vijfde eeuw v.Chr. in het British Museum. Sommige critici bewonderden de geleerdheid; anderen vonden de 'gierenklauwen' grotesk en vroegen zich af hoe zulke wezens zoet konden zingen.
Waterhouse heeft de vogelvrouwen niet zelf bedacht. De meeste critici op de tentoonstelling van de Royal Academy in 1891 waren ervan overtuigd dat hij ze had ontleend aan een Griekse stamnos uit de vijfde eeuw v.Chr., een voorraadpot in het British Museum die via een gedrukte illustratie algemeen bekend was. M. H. Spielmann van het Magazine of Art gaf toe dat het moeilijk was het idee van vrouwelijke sirenen los te laten, maar herinnerde lezers eraan dat het hun stemmen waren, niet hun uiterlijk, die voorbijvarende zeelieden betoverden. The Times was minder vergevingsgezind: de krant noemde ze harpijen, roofvogels met vrouwengezichten, en klaagde dat het schilderij niets liet voelen van het gezang dat Odysseus in zijn greep hield. (National Gallery of Victoria, Melbourne)
Bij Homerus roepen de sirenen Odysseus bij zijn naam en beloven dat wie luistert wijzer verder vaart, want ze weten alles wat er in Troje gebeurde en alles wat er in de wereld zal gebeuren. Het lokaas is kennis.
Wat gebeurde er met Odysseus en de sirenen na 1891?
Sir Hubert Herkomer, de adviseur van de National Gallery of Victoria in Londen, kocht het schilderij in juni 1891 voor 1200 pond, en eind dat jaar kwam het in Melbourne aan. Daar was de ontvangst harder dan in Londen. Lezersbrieven in de Argus noemden de aankoop verspilling van gemeenschapsgeld en een voorkeur voor buitenlandse boven eigen kunst, en twee briefschrijvers vonden dat Odysseus eruitzag als een misdadiger die aan een mast was gebonden. Herkomer verdedigde zijn keuze in 1892 in een gepubliceerde tekst. Het schilderij is sindsdien in Melbourne gebleven; op 6 november 2026 vermeldde de NGV het als te zien in de zaal voor Europese schilderkunst uit de 19e eeuw, niveau 2, NGV International. (National Gallery of Victoria, Melbourne)
Het schip roeide erlangs en de bemanning maakte hem los. Maar verderop in boek 12, nadat de mannen de runderen van de Zon hadden gegeten, trof Zeus het schip met de bliksem en vielen ze allemaal in zee. Alleen Odysseus overleefde.
De details in één oogopslag
Waar hangt ‘Odysseus en de sirenen’?
National Gallery of Victoria, Melbourne
Bronnen en verder lezen
- Odysseus en de sirenen — National Gallery of Victoria, Melbourne
- Toelichting van het museum — National Gallery of Victoria, Melbourne
- Biografie van de kunstenaar: John William Waterhouse (Wikipedia)
- Odysseus en de sirenen (Wikipedia, Engels)