વાર્તા મોડ
યુલિસિસ અને સાયરન
સાયરનનું ગીત સાંભળવા યુલિસિસે પોતાને કૂવાથંભ સાથે બાંધી દીધો. વૉટરહાઉસે એમને નહોર આપ્યા, અને હોમરે એમના ગીતને એથીય વિચિત્ર વચન આપ્યું.
- સાયરન તો સુંદર હોવી જોઈએ. ફરી જુઓ. નહોર.
- યુલિસિસે જાતે આ માગ્યું હતું. કૂવાથંભ સાથે બંધાયો, જેથી એમનું ગીત સાંભળી શકે.
- એના ખલાસીઓને કંઈ સંભળાતું નથી. દરેક કાનમાં મીણ.
- એક તો તૂતક પર ઊતરી આવી, એક હલેસાંવાળાથી વેંત છેટે. પણ એને એનો અવાજ સંભળાતો નથી.
- હોમરમાં સાયરન બે છે. વૉટરહાઉસે સાત ચીતરી.
- પંખી-સ્ત્રીઓ, એક ગ્રીક પાત્ર પરથી. વિવેચકોને નહોર જરાય ન ગમ્યા.
- આ જોખમ શા માટે? એમનું ગીત એને આખું ભવિષ્ય કહેવાનું વચન આપે છે.
- ગીતમાંથી તો એ પાર ઊતર્યો. પણ આ હલેસાંવાળામાંથી એકેય ક્યારેય ઘરે ન પહોંચ્યો.
‘યુલિસિસ અને સાયરન’ જૉન વિલિયમ વૉટરહાઉસનું 1891નું ચિત્ર છે, જેમાં યુલિસિસ પોતાના વહાણના કૂવાથંભ સાથે બંધાયેલો છે, જ્યારે સ્ત્રીના માથાવાળાં પક્ષીઓ તરીકે ચીતરેલી સાયરન તેના કાન બંધ કરેલા ખલાસીઓની આસપાસ ઝપટ મારે છે; આ ચિત્ર મેલબર્નની નેશનલ ગૅલરી ઑફ વિક્ટોરિયામાં છે.
વૉટરહાઉસના ‘યુલિસિસ અને સાયરન’માં શું દેખાય છે?
વૉટરહાઉસ હોમરના ‘ઓડિસી’નો એ પ્રસંગ દર્શાવે છે જ્યારે યુલિસિસનું વહાણ સાયરન પાસેથી સરકી જાય છે; આ સાયરન પોતાના ગીતથી ખલાસીઓને ખડકો તરફ લલચાવતી. સુંદર સ્ત્રીઓને બદલે, તેમણે એમને સ્ત્રીના માથાવાળાં પક્ષીઓ તરીકે ચીતરી.
જાદુગરણી સર્સીની ચેતવણી પછી, યુલિસિસે ગીત સાંભળીને પણ જીવતા રહેવાનું પસંદ કર્યું. તેણે ખલાસીઓને હુકમ કર્યો કે તેને કૂવાથંભ સાથે સીધો બાંધી દે, અને જો તે છોડવા કરગરે તો વધુ કસીને બાંધે. હોમરમાં, તેના બે માણસોએ બરાબર એમ જ કર્યું.
ખલાસીઓ સાયરનને કેમ સાંભળી શકતા નથી?
હોમરના યુલિસિસે મીણની એક ચકતી તડકામાં મસળીને નરમ કરી અને દરેક હલેસાંવાળાના કાનમાં ઠાંસી દીધી. સંગીત માટે બહેરા બનેલા માણસો હલેસાં પર ઝૂક્યા અને સાંકડી સામુદ્રધુનીમાંથી વહાણને આગળ ધપાવતા રહ્યા.
એક સાયરન તો સીધી તૂતક પર ઊતરી પડી છે અને એક હલેસાંવાળાના ચહેરા પાસે ઝૂકી છે. બીજી કૂવાથંભ અને વહાણના પાછલા ભાગ ફરતે ચક્કર મારે છે. વૉટરહાઉસ ખતરાને શારીરિક બનાવે છે: પાંખો, પીંછાં, પકડતા પંજા, બધું જ હાથવેંતમાં.
વૉટરહાઉસે સાયરનને પક્ષીઓ તરીકે કેમ ચીતરી?
હોમરની સાયરન જોડી છે: તેઓ ‘અમારા બે અવાજો’ વિશે ગાય છે. 1891માં રૉયલ એકૅડેમીમાં ચિત્ર પ્રદર્શિત થયું ત્યારે ‘સૅટરડે રિવ્યૂ’એ નોંધ્યું કે વૉટરહાઉસે સાત ચીતરી છે, કમરથી ઉપર સ્ત્રી અને નીચે પક્ષી.
આ પંખી-સ્ત્રીઓ બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખેલા ઈ.સ. પૂર્વે પાંચમી સદીના એક ગ્રીક પાત્ર પરથી આવી. કેટલાક વિવેચકોએ આ વિદ્વત્તાની પ્રશંસા કરી; બીજાઓને ‘ગીધ જેવા નહોર’ બિહામણા લાગ્યા અને તેમણે પૂછ્યું કે આવાં જીવો મધુર કેવી રીતે ગાઈ શકે.
પંખી-સ્ત્રીઓ વૉટરહાઉસની પોતાની શોધ નહોતી. 1891ના રૉયલ એકૅડેમી પ્રદર્શનમાં મોટા ભાગના વિવેચકોને ખાતરી હતી કે તેમણે તે ઈ.સ. પૂર્વે પાંચમી સદીના એક ગ્રીક સ્ટામ્નોસ પરથી લીધી હતી; આ બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખેલું સંગ્રહ માટેનું એક પાત્ર હતું, જે એક છપાયેલા ચિત્રને કારણે વ્યાપકપણે જાણીતું હતું. Magazine of Artના એમ. એચ. સ્પીલમૅને કબૂલ્યું કે સ્ત્રીરૂપ સાયરનની કલ્પના છોડવી અઘરી છે, પણ વાચકોને યાદ અપાવ્યું કે પસાર થતા ખલાસીઓને મોહિત કરતો હતો તેમનો અવાજ, દેખાવ નહીં. The Times ઓછું ઉદાર રહ્યું: તેણે તેમને હાર્પી, એટલે કે સ્ત્રીના ચહેરાવાળાં શિકારી પક્ષીઓ, કહ્યાં અને ફરિયાદ કરી કે યુલિસિસને જકડી રાખનારા ગીતનો કોઈ અનુભવ ચિત્રમાંથી થતો નથી. (નેશનલ ગૅલરી ઑફ વિક્ટોરિયા, મેલબર્ન)
હોમરમાં સાયરન યુલિસિસને નામથી બોલાવે છે અને વચન આપે છે કે જે સાંભળશે તે વધુ જ્ઞાની બનીને આગળ જશે, કારણ કે ટ્રૉયમાં જે બન્યું તે બધું અને દુનિયામાં જે કંઈ બનશે તે બધું તેઓ જાણે છે. લાલચ જ્ઞાનની છે.
1891 પછી ‘યુલિસિસ અને સાયરન’નું શું થયું?
લંડનમાં નેશનલ ગૅલરી ઑફ વિક્ટોરિયાના સલાહકાર સર હ્યુબર્ટ હર્કોમરે જૂન 1891માં આ ચિત્ર 1,200 પાઉન્ડમાં ખરીદ્યું, અને તે જ વર્ષના અંતે તે મેલબર્ન પહોંચ્યું. ત્યાં પ્રતિભાવ લંડન કરતાં પણ વધુ કઠોર હતો. Argusને લખાયેલા પત્રોએ આ ખરીદીને જાહેર નાણાંનો બગાડ અને સ્થાનિક કલા કરતાં વિદેશી કલાને અપાયેલું પ્રાધાન્ય ગણાવ્યું, અને બે લેખકોને યુલિસિસ કૂવાથંભ સાથે બાંધેલા કોઈ ગુનેગાર જેવો લાગ્યો. હર્કોમરે 1892માં છાપામાં પોતાની પસંદગીનો બચાવ કર્યો. ત્યારથી આ ચિત્ર મેલબર્નમાં જ છે; 6 નવેમ્બર 2026એ NGVએ તેને NGV Internationalના લેવલ 2 પરની 19મી સદીની યુરોપિયન ચિત્રકલા ગૅલરીમાં પ્રદર્શિત તરીકે દર્શાવ્યું. (નેશનલ ગૅલરી ઑફ વિક્ટોરિયા, મેલબર્ન)
હલેસાં મારતું વહાણ બહાર નીકળી ગયું અને ખલાસીઓએ તેને છોડ્યો. પણ પછી ગ્રંથ 12માં જ, માણસોએ સૂર્યદેવનાં ઢોર ખાધાં પછી, ઝિયસે વહાણ પર વીજળી ત્રાટકાવી અને બધા સમુદ્રમાં પડ્યા. એકમાત્ર યુલિસિસ બચ્યો.
વિગતો એક નજરે
યુલિસિસ અને સાયરન ક્યાં છે?
નેશનલ ગૅલરી ઑફ વિક્ટોરિયા, મેલબર્ન · મેલબોર્ન
સ્રોતો અને વધુ વાંચન
- યુલિસિસ અને સાયરન — નેશનલ ગૅલરી ઑફ વિક્ટોરિયા, મેલબર્ન
- સંગ્રહાલયની સમજૂતી — નેશનલ ગૅલરી ઑફ વિક્ટોરિયા, મેલબર્ન
- કલાકારનું જીવનચરિત્ર: જૉન વિલિયમ વૉટરહાઉસ (વિકિપીડિયા, અંગ્રેજીમાં)
- યુલિસિસ અને સાયરન (વિકિપીડિયા, અંગ્રેજીમાં)